Για μια πολιτική των αγώνων στους καιρούς της πανδημίας. Του Sandro Mezzadra

[ Δημοσιεύθηκε στο Euronomade.info στις 14 Μαρτίου- Μετάφραση: Ευδοκία Ελευθερίου ]

Μια παρατεταμένη αναμονή στο φαρμακείο, σειρά για να μπεις στο σούπερ μάρκετ: αρκετές είναι οι εμπειρίες σαν κι αυτές εδώ, που έχουν γίνει κανονικότητα αυτές τις μέρες, που μας επιτρέπουν να αποκτήσουμε μια ιδέα για το πώς η εξάπλωση του κορωνοϊού ενεργοποιεί μια διεργασία μετασχηματισμού της κοινωνίας μας. Από πολλές απόψεις, για να λέμε την αλήθεια, πρόκειται για τάσεις που έχουν εμφανιστεί από καιρό, οι οποίες επιδεινώνονται και επιταχύνονται από την επιδημία και από τα μέτρα που λαμβάνονται από την κυβέρνηση: δεκαετίες πολιτικής του φόβου έχουν αφήσει το σημάδι τους, που είναι προφανές στην φοβία της [φυσικής] επαφής, στα δύσπιστα βλέμματα που περιφρουρούν την «απόσταση ασφαλείας» ανάμεσα στους ανθρώπους. Το άγχος του ελέγχου ενισχύει αναμφίβολα τις εξουσίες που ηγεμονεύουν τις ζωές μας, και καλό είναι να θυμόμαστε ότι, από την στιγμή που λαμβάνονται, μέτρα σαν κι αυτά αυτών των εβδομάδων παραμένουν στο οπλοστάσιο αυτού που πολιτικά είναι εφικτό. Από την άλλη πλευρά, υπάρχουν εικόνες που αφήνουν σημάδια βαθιά διαφορετικά: τα χαμόγελα που πολλοί ανταλλάσσουν στον δρόμο, η μουσική από τα μπαλκόνια, η αλληλεγγύη με την οποία περιβάλλονται όχι μόνον το ιατρικό και νοσηλευτικό προσωπικό αλλά και οι εργάτες που απεργούν για να υπερασπιστούν την ασφάλεια των εργασιακών τους συνθηκών.

Η συζήτηση αυτών των ημερών, στο εσωτερικό του ποικιλόμορφου κόσμου των κοινωνικών κινημάτων και της αριστεράς, φαίνεται να επικεντρώνεται προνομιακά στην πρώτη άποψη: δηλαδή στην [περαιτέρω] επεξεργασία μηχανισμών ελέγχου επ’ ευκαιρία της έκτακτης, της επείγουσας ανάγκης. Πέρα από τις θέσεις καταξιωμένων φιλοσόφων που αίφνης παρεμβαίνουν ως ιολόγοι και επιδημιολόγοι, σε πολλές από τις παρεμβάσεις [προσώπων του χώρου των κινημάτων] φαίνεται να επικρατεί ένα είδος σκεπτικισμού σχετικά με τον COVID-19 και την πραγματική διάσταση της επικινδυνότητάς του. Κατά την άποψή μου αυτή η στάση είναι κατηγορηματικά παροδηγητική. Το αφετηριακό δεδομένο της συζήτησης θα έπρεπε να είναι, αντίθετα, για να το πούμε πολύ απλά, ότι η εξάπλωση του κορωνοϊού αντιπροσωπεύει όχι μόνον μια απειλή για την υγεία και τη ζωή εκατομμυρίων ανθρώπων (πρωτίστως ηλικιωμένων και ατόμων υψηλού κινδύνου), αλλά και για την διατήρηση των συστημάτων υγείας. Δεν νομίζω να υπάρχει η παραμικρή αμφιβολία σε αυτό το ζήτημα. Αλλά αν είναι έτσι τα πράγματα, ο κορωνοϊός αντιπροσωπεύει μια απειλή για κάτι το ιδιαίτερα ουσιώδες όσον αφορά αυτό που στην πολιτική συζήτησή έχουμε προσδιορίσει ως «κοινότητα». Η τρέχουσα επιδημία αναδεικνύει, όσον αφορά την κοινότητα (αλλά και τις ζωές μας), όλη την ευθραυστότητα και την επισφάλεια και την αναγκαιότητα «θεραπείας» [παροχής φροντίδας1] που ιδιαίτερα ο φεμινιστικός λόγος των τελευταίων χρόνων έχει υπογραμμίσει. Χωρίς να παραβλέπω το θέμα του ελέγχου, θα ήθελα να σκεφτούμε τα πράγματα σχετικά με αυτό που συμβαίνει στην Ιταλία, την Ευρώπη, τον κόσμο, από αυτήν την θεμελιακή οπτική.

Οι οικονομικές επιπτώσεις του κορωνοϊού είναι κυριολεκτικά πρωτόγνωρες. Για πρώτη φορά μετά από δεκαετίες, μια κρίση που απορρέει από την «πραγματική οικονομία» χτυπά βίαια τις παγκόσμιες χρηματιστηριακές αγορές, προκαλώντας απώλειες χωρίς προηγούμενο. Η μεταφορά που προσφέρεται καλύτερα για να απεικονίσει την κατάσταση του παγκοσμιοποιημένου καπιταλισμού αυτή τη στιγμή είναι εκείνη της «απόφραξης». Η κρίση αντανακλά σαν σε καθρέφτη την ανεστραμμένη εικόνα ενός καπιταλισμού του οποίου οι κύκλοι ανάπτυξης και συσσώρευσης εξαρτώνται εξολοκλήρου από την αδιάκοπη κινητικότητα των κεφαλαίων, των εμπορευμάτων, των ατόμων. Οι supply chains, οι αλυσίδες εφοδιασμού που αποτελούν την ραχοκοκαλιά των υλικοτεχνικών και οικονομικών υποδομών της καπιταλιστικής παγκοσμιοποίησης φαίνεται σήμερα να έχουν μπλοκαριστεί σε μεγάλο βαθμό. Η πορεία των χρηματιστηρίων, που για καιρό καθοδήγησε την επέκταση των supply chains και του προς αυτές συνδεδεμένου δικτύου διαδρόμων, ειδικών ζωνών και hub [κόμβων], αναγκάζεται σήμερα να καταγράψει αυτό το μπλοκάρισμα.

Δεν θα ήμασταν εκτός τόπου υποστηρίζοντας ότι η τρέχουσα πανδημία σηματοδοτεί ένα σημείο μη επιστροφής στην ανάπτυξη του παγκοσμιοποιημένου καπιταλισμού. Σε καμιά περίπτωση δεν ενδίδω σε εικόνες «κατάρρευσης» και «αποκάλυψης». Θα υπάρχει δίχως άλλο ένας καπιταλισμός μετά τον κορωνοϊό, αλλά θα είναι ένας καπιταλισμός βαθιά διαφορετικός από εκείνον που έχουμε γνωρίσει τα τελευταία χρόνια (ακόμη και με τις ριζικές αλλαγές που επέφερε η οικονομική-χρηματιστηριακή κρίση του 2007-2008). Κατά την γνώμη μου το αφετηριακό σημείο [του προβληματισμού] θα πρέπει να είναι ακριβώς αυτή η διαπίστωση η οποία αναφέρεται σε παγκόσμιο επίπεδο, προκειμένου να [μπορέσουμε να] σκεφτούμε και ό,τι συμβαίνει στην Ιταλία, που αναμφίβολα αυτή τη στιγμή παρουσιάζει χαρακτηριστικά «εργαστηρίου», αν και υπό όρους βαθιά διαφορετικούς συγκριτικά με ένα όχι πολύ μακρινό παρελθόν. Διακινδυνεύοντας να υπεραπλουστεύσω, θα έλεγα ότι προδιαγράφεται αυτή τη στιγμή μια πολύ συγκεκριμένη εναλλακτική: από την μία πλευρά μία γραμμή που θα μπορούσαμε να την ορίσουμε ως μαλθουσιανή (ή εμπνεόμενη από έναν ουσιαστικό κοινωνικό δαρβινισμό), η οποία εκπροσωπείται υποδειγματικά από τον άξονα Johnson-Trump-Bolsonaro, από την άλλη μια γραμμή που στοχεύει στην αναβάθμιση της δημόσιας υγείας ως θεμελιακό εργαλείο για να αντιμετωπίσουμε την έκτακτη επείγουσα ανάγκη (και εδώ τα παραδείγματα, πολύ διαφορετικά μεταξύ τους, μπορούν να είναι η Κίνα, η Νότια Κορέα και η Ιταλία). Στην πρώτη περίπτωση αποδίδονται σε μια φυσική επιλογή των πληθυσμών χιλιάδες νεκροί. Στην δεύτερη περίπτωση, σε μεγάλο βαθμό για συγκυριακούς λόγους, προβάλλεται ο στόχος «προστασίας της κοινωνίας», με ποικίλους βαθμούς αυταρχισμού και κοινωνικού ελέγχου.

Θα ήθελα να είμαι ξεκάθαρος: με κανένα τρόπο δεν «προωθώ» τα μέτρα που έλαβε η ιταλική κυβέρνηση. Περιορίζομαι να πω ότι αυτή τη στιγμή – σε παγκόσμιο επίπεδο – διαδραματίζεται μια σκληρότατη σύγκρουση που θα έχει ουσιώδεις συνέπειες όχι μόνον για το μέλλον τους καπιταλισμού, αλλά (πράγμα που κατά βάθος είναι το ίδιο) για τις ζωές μας. Αυτή η σύγκρουση διαπερνά και χώρες όπως η Μεγάλη Βρετανία, οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Βραζιλία, οι κυβερνήσεις των οποίων προωθούν τη λύση που ονόμασα μαλθουσιανή: είναι ανθεκτικές και εδραιωμένες οι αντιστάσεις σε κοινωνικό και πολιτικό επίπεδο! Αλλά η σύγκρουση διαπερνά και τη χώρα μας, και βρίσκει μια υποδειγματική απάντηση στην άρνηση των εργατών να αποδεχτούν τις επιλογές του Βιομηχανικού Συνδέσμου και να θυσιαστούν στην προτεραιότητα της παραγωγής. Γενικότερα, η διαχείριση του κορωνοϊού εμφανίζεται ως ένα θεμελιακό πεδίο σύγκρουσης. Και μόνο η εντατικοποίηση των κοινωνικών αγώνων (τώρα και τους επόμενους μήνες) μπορεί να ανοίξει περιθώρια δημοκρατίας και «θεραπείας» της κοινότητας. Αυτό ισχύει για την Ιταλία, αλλά εξίσου και για τις Ηνωμένες Πολιτείες.

Ας δούμε ορισμένες συνθήκες που επιτρέπουν να σκιαγραφήσουμε σενάρια για το προσεχές μέλλον. Η ουσιαστική σημασία του δημόσιου συστήματος υγείας (πράγμα που σημαίνει το κοινωνικό δικαίωμα στην υγεία) είναι σήμερα ένα δεδομένο που δύσκολα μπορεί κανείς να αμφισβητήσει. Αυτό σημαίνει ότι τουλάχιστον για μια περίοδο θα είναι δύσκολο να προταθούν νέες περικοπές, και θα μπορεί να ανοίξει μια νέα εποχή επενδύσεων – κάτω και από την πίεση των εργαζομένων στην υγεία. Είναι ευκταίο να συμβεί το ανάλογο και στον χώρο της παιδείας, όπου αναμφίβολα θα είναι αναγκαίο να αντιμετωπίσουμε απόπειρες να καταστούν μη αναστρέψιμες ορισμένες μεταβολές που επήλθαν αυτές τις εβδομάδες (αρχής γενομένης από την χρήση της on line διδασκαλίας). Στην κρίση, η εργασία παροχής φροντίδας εξακολουθεί να επιφορτίζει ουσιαστικά τις γυναίκες, αλλά και αυτή η περίσταση ανοίγει σενάρια νέων αγώνων και νέων διαπραγματεύσεων. Οι εργατικές απεργίες, που ήδη αναφέραμε, υποδεικνύουν τη δυνατότητα πρωτόγνωρων οριζόντων συνδικαλισμού, έως και κοινωνικού συνδικαλισμού και διεκδίκησης «εισοδήματος2 καραντίνας». Αν και πληρώνοντας ένα τίμημα πολύ υψηλό, οι εξεγέρσεις στις φυλακές επέφεραν μια ανανέωση της ορατότητας ενός κόσμου που τα τελευταία χρόνια είχε περιέλθει ουσιαστικά στην αφάνεια (πετυχαίνοντας μάλιστα και ορισμένα αξιοσημείωτα αν και επί μέρους αποτελέσματα). Αν και με διαφορετικούς χρόνους, το ανάλογο συμβαίνει και όσον αφορά τον Κανονισμό περί Κοινών Διατάξεων [ΚΚΔ]3, όπου ο κορωνοϊός επέφερε εκ των πραγμάτων μπλοκάρισμα των επαναπατρισμών, αν και όχι και της κράτησης [των προσφύγων-μεταναστών].

Επαναλαμβάνω: πρόκειται για σενάρια που υποδεικνύουν ουσιώδη πεδία αγώνων και όχι ασφαλώς για γραμμικές εξελίξεις διακυβέρνησης. Αλλά, από την άποψη της μεθόδου, μου φαίνεται σημαντικό να ξεκινήσουμε από εδώ. Ο ιός, εξάλλου, χλεύασε τον εντελώς απατηλό χαρακτήρα της έννοιας της εθνικής κυριαρχίας και του φετιχισμού των συνόρων. Είναι μια καλή ευκαιρία για να ξανανοίξουμε τον προβληματισμό όσον αφορά την Ευρώπη. Ασφαλώς, μέχρι τώρα, η Ευρωπαϊκή Ένωση ελάχιστα πράγματα έκανε, κινήθηκε με τρόπο αντιφατικό και εν μέρει έως και αντιπαραγωγικό. Μα πώς να μην δούμε ότι επιτέλους τινάζεται στον αέρα η austerity [λιτότητα4], μαζί με το δόγμα της εξίσωσης του ισοζυγίου; Καταπληκτικές είναι εξάλλου οι «αντικειμενικές» τάσεις που τείνουν να επιφορτίζουν πιεστικά την Κεντρική Ευρωπαϊκή Τράπεζα να αναλάβει το ρόλο του δανειστή της τελευταίας στιγμής. Είναι τάσεις «αντικειμενικές», ακριβώς, με την έννοια ότι διαφεύγουν μιας πολιτικής σκοπιμότητας: αλλά ορίζουν τις συνθήκες για μια επανεκκίνηση των αγώνων σε ευρωπαϊκό έδαφος (ή ίσως καλύτερα: για μια γενικευμένη μεταφορά σε ευρωπαϊκό επίπεδο των επιπτώσεων των αγώνων που θα αναπτυχθούν σε πολλά επί μέρους μέρη της ηπείρου).

Συμπερασματικά, εκτιμώ ότι η οπτική που προτείνεται εδώ μας επιτρέπει να δούμε την τρέχουσα πανδημία επικεντρώνοντας την προσοχή μας στα περιθώρια που ανοίγονται για τα κινήματα, για τους κοινωνικούς αγώνες και για την ίδια την αριστερά. Δεν υποτιμώ, όπως προείπα, το ζήτημα του ελέγχου, της περαιτέρω διάχυσης των εξουσιών του Κράτους και της περαιτέρω προώθησης μιας πολιτικής του φόβου. Πρόκειται για πλευρές εμφανώς παρούσες στο σημερινό σενάριο. Αλλά πώς μπορούμε να αντιπαρατεθούμε σε αυτές; Πεποίθησή μου είναι ότι πρέπει να ξεκινήσουμε με αφετηρία αυτήν την «θεραπεία» της κοινότητας για την οποία έκανα λόγο στην αρχή, προκειμένου να αναστρέψουμε την επικρατούσα σήμερα έννοια του «ιταλικού εργαστηρίου». Και ότι πρέπει να επωφεληθούμε στην σύγχρονη κατάσταση από τις ευκαιρίες που αναδύονται για μια πιο γενική πολιτική των αγώνων στους καιρούς της πανδημίας.

1 Με την κλασσική σημασία του όρου: προσφορά υπηρεσιών, φροντίδας. Στα ιταλικά θεραπεία και φροντίδα αποδίδονται με την ίδια λέξη: cura. (σ.τ.μ.). Σε αγκύλες, εδώ και οπουδήποτε παρακάτω, προσθήκες τ. μ.

2 Και όχι επιδόματος (σ.τ.μ.).

3 CPR Common Provisions Regulation: ευρωπαϊκός θεσμός ο οποίος ορίζει κοινούς στόχους πολιτικής (μεταξύ των κρατών μελών της ΕΕ), προβλέπει ταμεία για επενδύσεις στην περιφερειακή ανάπτυξη και την απασχόληση, για την ασφάλεια και την προστασία των συνόρων, καθώς και για μέτρα για την υποστήριξη των μεταναστών στα κράτη μέλη, καθορίζοντας την κατανομή των κονδυλίων μεταξύ των κρατών μελών, θέτοντας κανόνες για τον προγραμματισμό της σχετικής πολιτικής και της εφαρμογής της. Εδώ προφανώς ο αρθρογράφος αναφέρεται στις πολιτικές που υιοθετούνται από την Ε.Ε. σχετικά με το προσφυγικό (σ.τ.μ.).

4 Στα αγγλικά στο κείμενο.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Create your website with WordPress.com
Ξεκινήστε
Αρέσει σε %d bloggers: