Κορωναϊκή επανεκκίνηση. Του Ian Alan Paul

[Δημοσιεύθηκε στο ianalanpaul.com– Μετάφραση: Ίρια Γραμμένου]

Σε μια δεκαετία από τώρα, οι ιστορικοί μπορεί κάλλιστα να ονομάσουν την πανδημία του κορωναϊού, Μεγάλη Επιβράδυνση. Τα σώματα που σπρώχνονταν στις πόλεις κι έμπαιναν σε αέναη κίνηση στο μετρό, στα λεωφορεία, στα ποδήλατα και στους αυτοκινητόδρομους, τώρα κάθονται σε αυτοαπομόνωση στο σπίτι· οι διεθνείς πτήσεις που πηγαινοέρχονταν ατελείωτα από ήπειρο σε ήπειρο, τώρα ολοένα και περισσότερο καθηλώνονται στο έδαφος· και τα φορτηγά-πλοία που παράδερναν σταθερά μπρος-πίσω στους ωκεανούς, τώρα μένουν στα λιμάνια, νωχελικά κι ελαφριά, δίχως φορτίο. Τα κινέζικα εργοστάσια στέκουν γαλήνια, χωρίς εργάτες, σαν λείψανα της περασμένης βιομηχανικής εποχής, ενώ οι οικολόγοι κάνουν αναρτήσεις για τη σημαντική μείωση της παγκόσμιας εκπομπής διοξειδίου του άνθρακα. Ο καπιταλισμός που ολοένα και περισσότερο επιτάχυνε, μοιάζει –απροσδόκητα και απότομα– να τρίζει, να αγκομαχά και να κλυδωνίζεται αποχαυνωμένος.

Καθώς ερημώνουν τα γραφεία, τα εργοστάσια, τα πανεπιστήμια, τα εστιατόρια και οι άλλοι εργασιακοί χώροι, αυτή η ιστορική αναστολή της οικονομίας του πλανήτη μάς δίνει χρόνο να συζητάμε με τις ώρες στα καθιστικά μας και στο τηλέφωνο, να μαγειρεύουμε περίπλοκες συνταγές, να διαβάζουμε βιβλία που είχαμε ξεχασμένα στα ράφια μας, να κουβαλάμε ψώνια και φάρμακα σε γείτονές μας που έχουν ανάγκη, να πλατσουρίζουμε στη μπανιέρα με τα παιδιά που δεν πηγαίνουν σχολείο και να βλέπουμε ταινίες που αναβάλλαμε για χρόνια. Οι άνθρωποι κοιμούνται, γράφουν, κλαίνε, χορεύουν, παίζουν, γυμνάζονται, κάνουν σεξ, και γελούν μέσα σε αυτήν την πρωτόγνωρη ανάπαυλα όπου έχουμε βρεθεί. Ενώ ο ιός εξαπλώνεται, βλέπουμε πιο καθαρά και νιώθουμε πιο έντονα την ευθραυστότητα, την ευαλωτότητα και την αλληλεξάρτηση της ζωής μας, καθώς ανοίγονται νέοι τρόποι οικειότητας, αλληλεγγύης και δημιουργικότητας. Ακόμα κι όταν μας περιβάλλει η κρίση κι ο φόβος, οι εύθραυστες και ουτοπικές στιγμές συναντούν πεισματικά τη ζωή.

Κι όμως, φαίνεται ήδη ότι, μερικές μόνο μέρες αφότου ο πλανήτης μπήκε σε ένα πρωτόγνωρο διάλειμμα επιβράδυνσης της ζωής σε κάθε ήπειρο και οι άνθρωποι ξεκίνησαν να αμφισβητούν την κοινωνική τάξη που όριζε τη ζωή τους μέχρι τώρα, έχουν τεθεί σε κίνηση τεράστιες επιταχύνσεις ως αποζημίωση για την ταχύτητα που χάνεται αλλού. Ενώ το πλανητικό σύστημα κατεβάζει διακόπτες, μια επανεκκίνησή του ήδη επιχειρεί να αιχμαλωτίσει την ανενεργή δύναμη τόσων πολλών –πρόσφατα ακινητοποιημένων– σωμάτων, να χρησιμοποιήσει οικονομικά όλα αυτά τα σώματα που, απροσδόκητα, βρήκαν το χρόνο να πειραματιστούν και να χρησιμοποιήσουν τη ζωή τους με ποικίλους τρόπους.

Εάν πράγματι λαμβάνει χώρα μια επανεκκίνηση του συστήματος –ας την ονομάσουμε απλώς κορωναϊκή επανεκκίνηση–, αυτό συμβαίνει μόνον επειδή η εξουσία αντιλαμβάνεται πια την κοινωνία με όρους κυκλώματος, σαν έναν τεράστιο υπολογιστή που μπορεί να προγραμματιστεί και να επαναπρογραμματιστεί όπως κρίνεται αναγκαίο προκειμένου να ανταποκρίνεται σε κάθε είδους αποδιοργάνωση, τυχαιότητα ή συμβάν. Κατ’ αυτήν την έννοια, η επιβράδυνση τόσων πολλών σωμάτων μοιάζει να έχει ανοίξει ένα δρόμο προς την κυβερνητική (cybernetic) αναδιοργάνωση και την εκ νέου επιτάχυνση της πλανητικής ζωής, εκεί όπου η κοινωνική απομάκρυνση έχει δικαιολογήσει την εφαρμογή των πιο έντονων μορφών ψηφιακής συνδεσιμότητας και ελέγχου που η τεχνολογία επιτρέπει σήμερα. Βασικά, αυτό το κείμενο είναι μια προσπάθεια να σκεφτούμε ότι, πιθανώς, η παρούσα διακοπή και η επακόλουθη επανεκκίνηση του πλανητικού συστήματος, ίσως στην πραγματικότητα να μην είναι ένα σύνολο μέτρων που λαμβάνονται εκ των υστέρων και που πρόκειται να υποχωρήσουν μαζί με την επιδημία, αλλά ότι ο κορωναϊός ίσως παίξει το ρόλο καταλύτη για μια νέα κοινωνία που θα οικοδομηθεί επάνω στις μορφές της ψηφιακής υποκειμενικότητας, οι οποίες σφυρηλατούνται εντός των ιστορικά μοναδικών περιστάσεων της πανδημίας.

Το ελάχιστο που οφείλουμε αυτή τη στιγμή, είναι να προσπαθήσουμε να καταλάβουμε τις ραγδαίες μεταμορφώσεις της κοινωνικής ζωής, της εργασίας και της πολιτικής που συμβαίνουν τώρα, όχι μόνο προκειμένου να επιβιώσουμε και να υπερασπιστούμε το συλλογικό «ανθρώπινο», αλλά επίσης με την ελπίδα να θεμελιώσουμε ένα είδος κοινωνίας διαφορετικό από εκείνο που ονειρεύεται τώρα η εξουσία. Εάν η πλανητική επανεκκίνηση πάρει τη μορφή μιας ολικής αναπροσαρμογής της κοινωνικής, οικονομικής και πολιτικής ζωής που στοχεύει να διατηρήσει την κοινωνική, πολιτική και οικονομική καπιταλιστική τάξη, τότε πώς θα μπορέσουμε να φανταστούμε μια διαφορετική κοινωνική ζωή αυτές τις δύσκολες ώρες;

Σε αυτό το πρώιμο στάδιο, τουλάχιστον δύο νέα είδη υποκειμενικότητας μοιάζουν ήδη να εμφανίζονται. Και τα δύο συγκροτούνται αμοιβαία, αλληλεξαρτώνται και ρυθμίζονται από τα πληροφοριακά συστήματα και τις αντίστοιχες υποδομές που διατρέχουν και οργανώνουν πια μεγάλο μέρος της πλανητικής κοινωνίας μας. Από τη μία πλευρά, έχουμε το οικόσιτο/διασυνδεδεμένο υποκείμενο που, έγκλειστο στο σπίτι, καλείται να επινοήσει νέους τρόπους ώστε να επανασυνδεθεί και να συμμετάσχει σε μια οικονομία εικονικής πραγματικότητας. Από την άλλη, έχουμε το κινούμενο/αναλώσιμο υποκείμενο που χρησιμεύει ως το κυκλοφορικό σύστημα της πανδημίας, ένα υποκείμενο που γίνεται ολοένα και πιο ευάλωτο και επισφαλές καθώς είναι αναγκασμένο να κινείται με ολοένα αυξανόμενη ταχύτητα. Προκειμένου τα οικόσιτα/διασυνδεδεμένα υποκείμενα να συντηρηθούν υλικά, χρειάζονται τα αντίστοιχά τους κινούμενα/αναλώσιμα υποκείμενα που ικανοποιούν τις βασικές υλικές ανάγκες της κοινωνίας, ενώ ταυτοχρόνως εγγυώνται τις κοινωνικές προϋποθέσεις της απομονωμένης, αλλά δικτυωμένης οικόσιτης ζωής.

Το οικόσιτο/διασυνδεδεμένο υποκείμενο είναι φριχτά απομονωμένο από την κοινωνική ζωή μέσα στο σπίτι του, ωστόσο είναι στενά καλωδιωμένο μέσα σε μια ολοένα και πιο δικτυακή οικονομία. Είναι τόσο υπάκουο όσο και παραγωγικό, ενσωματωμένο στην κοινωνία – αλλά ενσωματωμένο μονάχα ως κάτι διακριτό. Υπάλληλοι γραφείου, καθηγητές πανεπιστημίου, προγραμματιστές, επαγγελματίες καλλιτέχνες, μεταξύ άλλων, διατάζονται να μένουν σπίτι αλλά να παραμένουν συνδεδεμένοι. Οι πλατφόρμες για βίντεο συνεχούς ροής (video-streaming) πασχίζουν να αντέξουν τον νέο όγκο διακίνησης δεδομένων ενώ ταυτοχρόνως συγκεντρώνουν κέρδη, και όλοι εκπαιδεύονται για να χρησιμοποιούν το διαδίκτυο ώστε να συνεχίσουν να συνεργάζονται και να δουλεύουν online από το σπίτι. Η απομόνωση του σπιτιού είναι ανάλογη προς το βαθμό συνδεσιμότητάς του. Το οικόσιτο/διασυνδεδεμένο υποκείμενο μπορεί να αποφύγει την εγγύτητα και τον συγχρωτισμό με άλλα, πιθανόν μολυσμένα, σώματα: μπορεί απλώς να συνδεθεί στη σύσκεψη του γραφείου μέσω της εφαρμογής Zoom, να καλλιεργηθεί μέσω streaming στο Netflix, να παραγγείλει φαγητό στο E-food, να ξεσκάσει στο Facebook και να αγοράσει κι άλλο αντισηπτικό χεριών στο Amazon – την ίδια στιγμή που ο Τραμπ ανακοινώνει ότι, εάν τελικά εμφανίσουμε συμπτώματα του κορωναϊού, το μόνο που χρειάζεται να κάνουμε είναι να επισκεφτούμε μια σελίδα που σχεδίασε η Google για να κανονίσουμε ένα τεστ εξ αποστάσεως. Τη στιγμή που η κίνηση των σωμάτων περιορίζεται μέσα στους οικιακούς χώρους, τα πληκτρολόγια χορεύουν τρελά μήπως και φρενάρουν τη μετάδοση και βοηθήσουν την οικονομία που παραπαίει καθώς την χτυπούν τα ταραγμένα κύματα μιας ασταθούς αγοράς.

Το κινούμενο/αναλώσιμο υποκείμενο προκύπτει ως αναγκαίο επακόλουθο του οικόσιτου/διασυνδεδεμένου υποκειμένου: κινείται με ολοένα μεγαλύτερη ταχύτητα και διατρέχει ολοένα μεγαλύτερο κίνδυνο, ώστε να απαλλάξει τους υπόλοιπους. Η διακοπή της κοινωνικής ζωής κατακλύζεται από την πυρετώδη επιτάχυνση του κινούμενου/αναλώσιμου υποκειμένου που είναι συνδεδεμένο και υπόδουλο στα ίδια πληροφοριακά δίκτυα που συνδέουν και το οικόσιτο/διασυνδεδεμένο υποκείμενο με τις πλανητικές οικονομίες. Καθώς λαμβάνουν διαταγές από ένα έξυπνο κινητό που κουδουνίζει διαρκώς από τις ειδοποιήσεις, οι μετανάστες εργάτες οδηγούν τα μηχανάκια τους από τη μια δουλειά στην άλλη στους μισοάδειους δρόμους. Ποτέ πριν δεν είχαν τόσο μεγάλη ζήτηση όσο τώρα που κουβαλούν πακέτα από εστιατόρια, σακούλες με ψώνια από τα σούπερ-μάρκετ, κι ένα σωρό πράγματα από τα φαρμακεία, τα μπακάλικα και τις κάβες, για να τα παραδώσουν στους έμμισθους οικόσιτους/διασυνδεδεμένους εργάτες που, έγκλειστοι στα σπίτια τους, πλημμυρίζουν τις online παραγγελίες. Οι οδηγοί της Amazon γκαζώνουν στις γειτονιές, πάντοτε υπερφορτωμένοι, πάντοτε «πίσω» σε σχέση με ένα ανέφικτο δρομολόγιο που έχει δημιουργηθεί από υπολογιστή, και κουβαλούν κουτιά με πάνες, μπαταρίες, απολυμαντικά μαντιλάκια, λάπτοπ και μάσκες. Οι οδηγοί των ασθενοφόρων δεν δικαιούνται να σταματούν ποτέ, ενώ οι εργάτες στα απορριμματοφόρα σέρνουν ολοένα μεγαλύτερες σακούλες σκουπιδιών, γεμάτες με ολοένα περισσότερα οικιακά απόβλητα. Αυτοί οι εργάτες απαιτείται να επιταχύνουν διαρκώς ώστε να προλαβαίνουν την αυξανόμενη ζήτηση και άρα όλο και περισσότερο εκτίθενται στη μόλυνση καθώς και σε άλλους κινδύνους που σχετίζονται με αυτήν τη σωματική επιτάχυνση. Ο μαζικός εγκλεισμός και η απομόνωση του οικόσιτου/διασυνδεδεμένου υποκειμένου είναι η δίδυμη όψη του κινούμενου/αναλώσιμου υποκειμένου που αποτελεί το σύστημα διανομής σε μια νέα, πανδημική οικονομία.

Αυτό που ενώνει τόσο τα οικόσιτα/διασυνδεδεμένα υποκείμενα που δουλεύουν από το σπίτι, όσο και τα κινούμενα/αναλώσιμα υποκείμενα που τρέχουν στους δρόμους, δεν είναι μόνο οι αμέτρητες δικτυωμένες συσκευές της ψηφιακής οικονομίας, αλλά και τα πολλαπλά κύματα κοινωνικής εγκατάλειψης που τώρα χτυπούν όλους τους τομείς της ζωής. Όταν ένα σώμα μπορεί να συνδεθεί ως μεμονωμένος κόμβος σε ένα δίκτυο, εξαρτάται και ορίζεται από τις μεταβαλλόμενες αλγοριθμικές δομές που απαιτούν και διατάζουν, και άρα η αξία οποιουδήποτε σώματος προσεγγίζει το μηδέν, στο βαθμό που κάθε κόμβος στο δίκτυο μπορεί αλγοριθμικά να καταργηθεί και να αντικατασταθεί από οποιονδήποτε άλλον. Η κυβερνητική (cybernetic) διαχείριση και κατανομή της εργασίας και των προϊόντων επιτρέπει στην οικονομία να αντλεί από τον πληθυσμό μόνο ό,τι είναι αναγκαίο και να αποβάλλει τα απορρίμματα. Όταν ένα οικόσιτο/διασυνδεδεμένο υποκείμενο νοσήσει από τον κορωναϊό και δεν μπορεί πλέον να δουλέψει, τότε οι προς-το-παρόν-υγιείς ένοικοι ενός άλλου σπιτιού βρίσκονται σε ετοιμότητα να συνδεθούν και να πάρουν τη θέση του, όπως ακριβώς όταν ένας ντελιβεράς πέσει από το μηχανάκι και σπάσει το πόδι του, ένας άλλος παίρνει μια ειδοποίηση στο κινητό του και τρέχει για δουλειά. Το αναδυόμενο οικονομικό σύστημα δεν χάνει χρόνο να σκέφτεται τι θα απογίνουν όλοι εκείνοι που, για κάποιο λόγο, δεν καταφέρνουν να μείνουν συνδεδεμένοι και ενεργοί σε αυτήν την οικονομία.

Η μαζική απεδαφικοποίηση της εργασίας που πυροδοτήθηκε από την πανδημία, έχει επιτρέψει την εφαρμογή μιας νέας ευέλικτης οργάνωσης της εργασίας που αποδεσμεύει τον καπιταλισμό και το καπιταλιστικό κράτος από κάθε ευθύνη για τη ζωή γενικά· αρκεί να επιβιώσει η οικονομία. Η παροχή κατάλληλων τεστ για τον ιό, η εγγύηση της καθολικής πρόσβασης στις υπηρεσίες υγείας και η οικονομική αποζημίωση των νεόπτωχων πληθυσμών θεωρούνται αχρείαστες εφόσον όλοι παραμείνουμε πρόθυμοι να καλωδιωνόμαστε, να συνδεόμαστε και να απαντάμε στις αδιάκοπες κλήσεις των καπιταλιστικών δικτύων. Η διαχείριση του πληθυσμού έχει γίνει συνώνυμη με τη διαχείριση των απορριμμάτων, των αποβλήτων και του περίσσιου φορτίου. Μόνον εκείνοι που έχουν την ικανότητα να επιταχύνουν, πρόκειται να επιβιώσουν και να στηριχτούν από τα ευρύτερα συστήματα που αφορούν τον εφοδιασμό και τις υποδομές (logistical and infrastructural systems) μιας νέας, μετα-πανδημικής κυβερνητικής οικονομίας, η οποία, στην πραγματικότητα, δεν είναι παρά μια πιο έντονη και επεξεργασμένη μορφή του καπιταλισμού, εντός του οποίου είχαμε ήδη συνηθίσει να ζούμε.

Αυτή τη στιγμή είναι κρίσιμο να διεκδικήσουμε η επανεδαφικοποίηση της κοινωνίας μας, η κορωναϊκή επανεκκίνηση που είναι στα σκαριά, να μην είναι ούτε αναπόφευκτη ούτε αήττητη. Μέσα σε αυτό το διάλειμμα της πανδημίας, υπάρχει η ευκαιρία να αρνηθούμε την εφαρμογή των ψηφιακών εντολών και των καταναγκαστικών συνδέσεων, ενώ θα υπερασπιζόμαστε και θα καλλιεργούμε διαφορετικά είδη ανθρώπινων σχέσεων και δεσμών αλληλεξάρτησης. Έχουμε την ευκαιρία να σκεφτούμε πώς μπορούμε να επανεκκινήσουμε την κοινωνία με διαφορετικό τρόπο, αντί να αφήσουμε τη λογική του κεφαλαίου να το κάνει εκ μέρους μας, δίχως να μας λάβει υπόψη. Είναι πιθανό η πανδημία να διαρκέσει αρκετούς μήνες, οπότε ας χρησιμοποιήσουμε αυτόν το χρόνο για να αποσυνδεθούμε από τις πιέσεις, τις απαιτήσεις και τις εντολές της οικονομίας ώστε να επανασυνδεθούμε μεταξύ μας με τρόπους που δεν συμμορφώνονται ούτε υποτάσσονται στα νέα είδη επιτάχυνσης και εγκατάλειψης που ήδη τίθενται σε εφαρμογή παντού γύρω μας.

Η πανδημία του κορωναϊού σηματοδοτεί την πρώτη φορά στην ιστορία μας που μια πλανητική διακοπή τέτοιου είδους και κλίμακας εμφανίζεται μέσα σε μια δικτυωμένη κοινωνία όπως η δική μας. Αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να αφήσουμε τη λογική των καπιταλιστικών δικτύων να οργανώσει εκ νέου τον τρόπο ζωής μας. Ήδη βλέπουμε να συγκροτούνται δίκτυα αλληλοβοήθειας, νέες μορφές ψηφιακής εργασίας να σαμποτάρονται, δομές εγκλεισμού να διαλύονται, και τη λογική της αγοράς να απορρίπτεται. Αυτά πρέπει να τα σκεφτούμε σαν να είναι μόνον η αρχή. Πόσο ελεύθερα, μανιασμένα και θαρραλέα μπορούν να είναι τα όνειρά μας στην παρούσα φάση; Ποιους νέους τρόπους ζωής και σχέσεων θα τολμήσουμε να θέσουμε σε εφαρμογή; Πώς μπορούμε να ξεπεράσουμε την παράνοια του νοικοκύρη που βάζει τους ανθρώπους να τρέχουν στα σούπερ-μάρκετ, το φόβο που μας κρατάει μακριά από τους γείτονές μας, την κατάθλιψη που προκαλούν οι ειδήσεις, ενώ ταυτοχρόνως θα φροντίζουμε η μία για την ασφάλεια της άλλης καθώς ο ιός θα εξαπλώνεται; Πώς θα αρχίσουμε να φερόμαστε συμπονετικά και συλλογικά, σε έναν κοινό αγώνα για να ξεπεράσουμε την πανδημία, σε έναν κόσμο που δεν δομείται πάνω στην εγκατάλειψη, την απομόνωση και την επιτάχυνση, αλλά στην ακατάσβεστη αξιοπρέπεια και την αξία της ίδιας της ζωής; Οφείλουμε να μην εξετάσουμε μόνο θεωρητικά αυτές τις ερωτήσεις, αλλά να τις απαντήσουμε με αφοσίωση, βιώνοντάς τες έμπρακτα στις ποικίλες καταστάσεις που έχουμε βρεθεί να ζούμε.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Create your website with WordPress.com
Ξεκινήστε
Αρέσει σε %d bloggers: