Άνθρωποι και νυχτερίδες: επιδημικές πολιτικές και κορονοϊός. Συνέντευξη του Frédéric Keck

Φωτογραφία: Έργο της Maria F. Dolores (Μάρτιος 2020)

[ Η συνέντευξη με τον ανθρωπολόγο Frédéric Keck, δημοσιεύθηκε στο lundimatin#234, στις 21 Μαρτίου. Μετάφραση: Έλλη Παντελίδη]

Τα μέτρα της καραντίνας, της απομόνωσης και της επιτήρησης φτάνουν πάντοτε πολύ αργά. Δεν καταφέρνουν παρά να περιορίζουν τις ήδη υπάρχουσες και σαρωτικές επιπτώσεις, αλλά δεν επενεργούν καθόλου στην αιτία του προβλήματος. Να θυμίσουμε πως ο Covid-19 είναι ζωονόσος: μια ασθένεια δηλαδή η οποία μεταδίδεται στους ανθρώπους από τα ζώα. Ακριβώς εκεί, στις σχέσεις μας με τα ζώα, πρέπει να αναζητήσουμε την αιτία πολλών πρόσφατων υγειονομικών κρίσεων: ιοί ΕSB, SARS, γρίπη των πτηνών, γρίπη των χοίρων. Για όλα τα ανωτέρω ρωτήσαμε τον ανθρωπολόγο Frédéric Keck, ο οποίος μελετά τις νόρμες «βιοασφάλειας» που εφαρμόζονται στους ανθρώπους και στα ζώα, καθώς και τις μορφές πρόληψης που οι εν λόγω νόρμες παράγουν απέναντι σε υγειονομικές και οικολογικές καταστροφές.

Είστε γνωστός για τις έρευνές σας στις ζωονοσογόνες ασθένειες (ζωϊκής προέλευσης) καθώς και στις πανδημίες σε ανθρωπολογικό και εθνολογικό επίπεδο. Πώς ζήσατε εσείς προσωπικά την πανδημία του κορονοϊού, από τον Ιανουάριο έως τα μέτρα της απομόνωσης που ανακοινώθηκαν τις τελευταίες μέρες;

Την 1η Ιανουαρίου, ενώ γιορτάζαμε το νέο έτος, ένας Βρετανός συνάδελφος με τον οποίον μελετούμε την ανθρωπολογία των επιδημιών, μου έστειλε ένα sms: «Είδες τις περιπτώσεις στη Γιουχάν; Μπορεί να σηματοδοτούν την αρχή πανδημίας». Δεν μπόρεσα να το πιστέψω, διότι λαμβάνω τέτοιου είδους μηνύματα κάθε φορά που ανακύπτει ένας νέος ιός (ο H1N1 της γρίπης των χοίρων το 2009 –εν τέλει πολύ λιγότερο θανατηφόρος απ’ ότι περιμέναμε, παρότι ήταν εξαιρετικά μεταδοτικός–, ο MERS-CoV το 2012, ο οποίος περιορίστηκε στην Αραβική Χερσόνησο –όπου μεταδίδεται από τις δρομάδες– και στη Νότια Κορέα). Εντούτοις, αυτή τη φορά το σενάριο της πανδημίας που είχε πλαισιώσει τη διασπορά του SARS στην Ασία και στο Τορόντο το 2003 γίνεται πραγματικότητα. Σκέφτηκα την ανάλυση του Henri Bergson για την κήρυξη πολέμου το 1914: διαβάζω τόσες ιστορίες για αυτό το σενάριο εδώ και δεκαπέντε χρόνια, που όταν άρχισε να γίνεται πραγματικότητα, είχα το αίσθημα πως η πανδημία υπήρχε εδώ ανέκαθεν, σα να επρόκειτο για μια οικεία παρουσία. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, το εικονικό μετατρέπεται σε τρέχον, παροντικό.

Φαίνεται πως ζούμε μια, απ’ όλες τις απόψεις, ιστορική στιγμή (μετάδοση σε παγκόσμιο επίπεδο, ακύρωση της καθημερινής ζωής, πιθανότητα οικονομικών και κοινωνικών προβλημάτων). Το μέλλον μοιάζει μετέωρο. Συμμερίζεστε αυτή την άποψη;

Ναι, πιστεύω ότι η σύγκριση με το 1914 είναι σωστή, μολονότι νομίζω πως η πανδημία δεν πρέπει να συγκρίνεται με κηρύξεις πολέμου και στρατιωτικές θέσεις. Το 1914 η Γαλλία γνώριζε πως η οικονομική και στρατιωτική σύγκρουση με τη Γερμανία από το 1870 –και για την ακρίβεια από τη Γαλλική Επανάσταση, που από τους Γερμανούς γινόταν αντιληπτή ως αποκάλυψη και ως απειλή ταυτόχρονα– θα προκαλούσε παγκόσμια σύγκρουση, και εισήλθε σε αυτή τη σύγκρουση σχεδόν σαν «υπνοβάτης». Σήμερα, οι Ηνωμένες Πολιτείες, μολονότι γνώριζαν από το 2003 ότι ο ανταγωνισμός με την Κίνα θα υλοποιούταν σε οικονομικό και υγειονομικό επίπεδο ταυτόχρονα, κινητοποιούνται χωρίς σχεδιασμό, ενώ η Κίνα έχει εκμεταλλευτεί την εμφάνιση του SΑRS προκειμένου να θέσει τέλος σε δυο αιώνες ταπείνωσης από τη Δύση, επενδύοντας αποδοτικά σε νοσοκομεία και βιοτεχνολογίες αιχμής. Δεν είναι θεμιτό να καταφεύγει κανείς σε θεωρίες συνωμοσίας, αλλά η Κίνα μας πολεμάει μια χαρά με όπλο της τους ιούς. Ή καλύτερα: η Κίνα εκμεταλλεύτηκε την εμφάνιση στην επικράτειά της ενός ιού που προέρχεται από νυχτερίδες, αντιστρέφοντας τα σενάρια πανδημίας –τα οποία, σύμφωνα με την ίδια, είχαν κατασκευαστεί για να την ταπεινώσουν–, σε εργαλεία ταπείνωσης της Δύσης.

Θεωρείτε πως η πανδημία του κορονοϊού είναι διαφορετική σε σχέση με άλλες πανδημίες που έχετε μελετήσει;

Η μεταδοτικότητα αυτού του νέου κορονοϊού είναι εκπληκτική και παραμένει μυστήριο, ενώ η θνησιμότητά του είναι χαμηλή και το DNA του σταθερό (οι κορονοϊοί σε αντίθεση με τους ιούς της γρίπης μεταλλάσσονται ελάχιστα επειδή είναι πολύ πιο μεγάλοι). Το γεγονός ότι ο εν λόγω ιός μπόρεσε να εξαπλωθεί με τρόπο ασυμπτωματικό για τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα (ενδεχομένως για εβδομάδες), τον καθιστά πολύ διαφορετικό από τον SARS, ο οποίος προκαλούσε αναπνευστικά συμπτώματα εντός 48 ωρών. Υπό αυτό το πρίσμα, συνιστά τον τέλειο υποψήφιο για να ενεργοποιήσει το σενάριο της πανδημίας.

Σύμφωνα με τις πρώτες υποθέσεις, ο Covid-19 έχει μεταδοθεί στους ανθρώπους από παγκολίνο ή από νυχτερίδα. Ποια είναι τα χαρακτηριστικά των ασθενειών ζωϊκής καταγωγής, και πώς μεταδίδονται; Γιατί αυτές δύνανται να αποκτήσουν χαρακτήρα επιδημίας ή πανδημίας;

Οι ασθένειες ζωϊκής καταγωγής (ή ζωονόσοι) μεταλλάσσονται ανάμεσα στα ζώα πριν μεταδοθούν στους ανθρώπους, προκαλώντας ισχυρές παθολογίες διότι δεν έχουμε ανοσία απέναντί τους. Έτσι εξηγείται η επιστράτευση των διεθνών υγειονομικών αρχών για την αντιμετώπιση των ασθενειών αυτών εδώ και μια τριανταετία (κυρίως μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, όπου είδαμε την οικολογία των αναδυόμενων μεταδοτικών ασθενειών να συναντά τον φόβο της βιοτρομοκρατίας). Τα πουλιά αποτελούν δεξαμενή του ιού της γρίπης διότι διασπείρουν τους ιούς με τις μετακινήσεις τους (κυρίως οι πάπιες οι οποίες είναι ασυμπτωματικοί φορείς όσον αφορά τη γρίπη και «αμολάνε» ιούς στον αέρα). Οι νυχτερίδες συνιστούν δεξαμενή πολλών ιών (λύσσα, ιoί Χέντρα, Νίπα, SΑRS-Cov, MERS-Cov, SARS-Cov2) διότι ζουν σε αποικίες όπου συνυπάρχουν ποικίλα είδη, κι επίσης διότι έχουν αναπτύξει ένα πολύ αποδοτικό ανοσοποιητικό σύστημα για τη διάρκεια της πτήσης τους, παραμένοντας ταυτόχρονα, ωστόσο, «κοντά» σε εμάς ως θηλαστικά – με την αποψίλωση των δασών να τις οδηγεί να πλησιάζουν ολοένα και περισσότερο τις πόλεις.

Στο βιβλίο σας, Les sentinelles des pandémies (Οι φρουροί των πανδημιών), το οποίο αναμένεται να εκδοθεί από τις Zones Sensibles, αναφέρετε πως η τρέχουσα πανδημία του κορονοϊού μάς οδηγεί στο κατώφλι της εξημέρωσης, εκεί όπου οι σχέσεις μεταξύ ανθρώπων και ζώων δύνανται να επαναπροσδιοριστούν. Τι εννοείτε; Συνδέεται η πανδημία που βιώνουμε με τη σύγχρονη μορφή των σχέσεων ανάμεσα στα ανθρώπινα και στα μη ανθρώπινα όντα;

Η εν λόγω πανδημία ξεκίνησε από ένα σύνολο περιπτώσεων άτυπης πνευμονίας σε μια αγορά ζώων στη Γιουχάν τον Δεκέμβριο του 2019. Ο καινοφανής κορονοϊός ο οποίος εξαπλώνεται στους ανθρώπους ανά τον κόσμο συγγενεύει πολύ με έναν ιό νυχτερίδας που είχε εμφανιστεί στη Γιουχάν το 2018. Δεν γνωρίζουμε ακριβώς τι πωλούταν στην αγορά αυτή, αλλά είναι πιθανό οι έμποροι παγκολίνων να μετέδωσαν τον ιό αυτόν ο οποίος προήλθε από τις νυχτερίδες – ακόμη κι εάν η επαφή δεν έχει ακόμη αποδειχτεί όπως συνέβη με τις κουκουβάγιες που μετέδωσαν τον SARS στην περιοχή της Καντόνας το 2003. Η παγκόσμια υγεία κρέμεται λοιπόν από ορισμένες –κατά πως φαίνεται– απαρχαιωμένες συνήθειες σε μια αγορά στο κέντρο της Κίνας. Απομένει να καταλάβουμε τι συμβαίνει με τα ζώα στις αγορές αυτές, διότι εκεί ανακατεύουν άγρια ζώα μαζί με οικόσιτα, κυνηγετικά προϊόντα με κτηνοτροφικά προϊόντα: υπάρχουν παγκολίνοι οι οποίοι εκτρέφονται λόγω της χρησιμότητάς τους στην κινεζική παραδοσιακή ιατρική· προέρχονται, όμως, από λαθρεμπόριο, καθώς, ως άγρια ζώα, τελούν υπό εξαφάνιση. Τα ανωτέρω συνομιλούν με σημαντικές αφηγήσεις όπως την αφήγηση του Jared Diamond, η οποία εντοπίζει την αιτία των νέων μεταδιδόμενων ασθενειών σε μια σημαντική αλλαγή των σχέσεων ανάμεσα στους ανθρώπους και τα ζώα, από τη νεολιθική επανάσταση, μετά από την οποία τα ζώα, τα οποία οι άνθρωποι μετέτρεψαν σε οικόσιτα, μετέδωσαν στους τελευταίους ασθένειες εξαιτίας της μεγαλύτερης πλέον εγγύτητας. Εκτιμάται ότι η επανάσταση της βιομηχανικής εκτροφής (livestock revolution), η οποία έλαβε χώρα στη δεκαετία του 1960, είχε ως αποτέλεσμα κατά ανάλογο τρόπο την παραγωγή νέων ασθενειών

Διακρίνετε δύο τρόπους ελέγχου των υγειονομικών ανησυχιών στις σχέσεις μεταξύ ανθρώπων και μη-ανθρώπων: «κυνηγετικές τεχνικές προετοιμασίας» και «ποιμενικές τεχνικές πρόληψης». Μπορείτε να αποσαφηνίσετε τη διάκριση αυτή και να μας εξηγήσετε γιατί η δική σας προσέγγιση φαίνεται να τείνει περισσότερο προς τις κυνηγετικές τεχνικές;

Πρότεινα αυτή τη διάκριση προκειμένου να ρίξω φως στις συζητήσεις σχετικά με την αρχή της προφύλαξης (που επινοήθηκε στη Γερμανία την δεκαετία του 1970 και που συμπεριλήφθηκε στο γαλλικό Σύνταγμα το 2005), η οποία φαίνεται να συγχέει αυτές τις δύο τεχνικές διαχείρισης κινδύνου, που εφαρμόστηκαν η πρώτη πριν περίπου έναν αιώνα και η δεύτερη πριν περίπου δύο αιώνες. Εφόσον πρόκειται για πολύ σύντομη διάρκεια στην κλίμακα της ιστορίας της ανθρωπότητας, προτείνω να κατανοήσουμε πώς αυτές λειτουργούν από τότε που οι άνθρωποι εφάρμοσαν τις τεχνικές για να ελέγξουν τις αβεβαιότητες της σχέσης τους με τα ζώα στο κυνήγι (το θήραμα θα συναινέσει στο να σκοτωθεί;) και σε πλαίσιο ποιμενισμού (η αγέλη θα δεχθεί να θυσιάσει ένα από τα μέλη της για το συλλογικό καλό;). Στηριζόμενος στις αναλύσεις ανθρωπολόγων και ιστορικών, κάνω την υπόθεση πως η προετοιμασία βασίζεται σε μια ανθρώπινη δεξιότητα, που αναπτύχθηκε κυρίως από τους σαμάνους της Σιβηρίας και του Αμαζονίου: τη δυνατότητα αντίληψης αόρατων οντοτήτων που κινούνται στα σύνορα μεταξύ των ειδών (αυτό που ο Philippe Descola ονομάζει ανιμισμό), ενώ η πρόληψη βασίζεται σε μία ικανότητα των ανθρώπων, που αναπτύχθηκε κυρίως στις αυτοκρατορίες και τα νεωτερικά κράτη, να θέτουν τάξη, σε εποχές κρίσεις, ταξινομώντας τα άτομα σε κατηγορίες οι οποίες αποκλείουν την επεμβατική αναπαραγωγή (αυτό που ο Philippe Descola ονομάζει αναλογισμό). Στο βιβλίο μου αναπτύσσω κυρίως τις κυνηγετικές τεχνικές προετοιμασίας οι οποίες τίθενται σε εφαρμογή από τους ιολόγους όταν παρακολουθούν τις παθογένειες που μεταδίδονται στους ανθρώπους από τα ζώα, επειδή οι κυνηγετικές τεχνικές έχουν μελετηθεί λιγότερο συγκριτικά με τις ποιμενικές από τους επιδημιολόγους, οι οποίοι κατασκευάζουν μοντέλα με σκοπό να προβλέψουν την επίδραση των παθογενειών σε έναν πληθυσμό, και επειδή αυτές οι κυνηγετικές τεχνικές είναι πολύ πιο κατάλληλες για να μελετήσουμε τα οικολογικά ζητήματα που ανέκυψαν από τις πανδημίες. Παρατηρήσαμε τις εντάσεις αυτές μεταξύ των ιολόγων, στις εργασίες τους που δημοσιεύτηκαν στην αρχή της επιδημίας του Covid-19 και που επεδίωκαν να ανιχνεύσουν τις ζωικές του ρίζες, και στις εργασίες των επιδημιολόγων που δημοσιεύτηκαν αργότερα προκειμένου να αιτιολογήσουν το μέτρο της απομόνωσης.

Υπό ποια έννοια υποστηρίζετε, με τρόπο κάπως αντίθετο προς τις διαισθητικής προέλευσης τάσεις των οικολόγων, ότι η επιδημία του κορονοϊού (Covid-19) είναι οικολογικό ζήτημα;

Η οικολογία των μεταδοτικών ασθενειών εισήχθη την δεκαετία του 1970 από βιολόγους όπως ο Αυστραλός βρετανικής καταγωγής Frank Macfarlane Burnet και ο Αμερικανός γαλλικής καταγωγής René Dubos. Η εν λόγω οικολογία προειδοποιεί για τη γέννηση νέων μεταδοτικών ασθενειών εξαιτίας των μεταλλάξεων που το ανθρώπινο είδος επιβάλλει στο περιβάλλον του: βιομηχανική εκτροφή, αποψίλωση των δασών, καταστροφή του εδάφους – τότε δεν κάναμε ακόμη λόγο για υπερθέρμανση του πλανήτη η οποία προκαλεί τις πανδημίες του Ζίκα ή του Δάγκειου, οδηγώντας πληθυσμούς κουνουπιών να εγκαταλείπουν τα ενδιαιτήματά τους. Με αφορμή ορισμένες κρίσεις στην Κίνα, μελέτησα τον τρόπο με τον οποίο οι προειδοποιήσεις αυτές καταγράφτηκαν ως καταστροφολογικά σενάρια από τους ιολόγους και τους επιδημιολόγους. Απομένει να καταλάβουμε πώς η τρέχουσα πανδημία όχι μόνο υποχρεώνει την ανθρωπότητα να αλλάξει τρόπο ζωής, επιβραδύνοντας την κυκλοφορία των ατόμων και των εμπορευμάτων, αλλά κυρίως επιδεινώνει τα σενάρια καταστροφολογίας που κατασκευάστηκαν εξαιτίας άλλων οικολογικών φαινομένων, τρομοκρατώντας τις κυβερνήσεις. Μπορούμε να πούμε ότι οι νέες επιδημίες μάς εξαναγκάζουν να θέσουμε με τρόπο συλλογικό τα οικολογικά ερωτήματα που μέχρι πρότινος είχαμε την εντύπωση ότι απασχολούσαν μόνο μια μειοψηφία.

Οι σύγχρονες αυτές τεχνικές προετοιμασίας για την αντιμετώπιση καταστροφών παρουσιάζουν ομοιότητες με αυτές που προβλέπονται για την αντιμετώπιση μιας επιδημίας, ή για την αντιμετώπιση της υπερθέρμανσης του πλανήτη, της εξαφάνισης των ειδών κ.λ.π;

Υπάρχουν διαφορές που συνδέονται με την διάσταση του χρόνου: η επιδημία μας υποχρεώνει να δράσουμε πολύ άμεσα, διότι αυτή αναπτύσσεται κατά τη διάρκεια μιας χρονικής περιόδου όπου έχουμε πραγματικές δυνατότητες παρέμβασης. Η εξαφάνιση των ειδών και η κλιματική αλλαγή πραγματοποιούνται σε πολύ πιο εκτεταμένα χρονικά διαστήματα, ωστόσο μπορούν επίσης να δεχτούν παρέμβαση. Η υπόθεσή μου συνίσταται στο ότι το «πουλερικό με γρίπη» ή η «νυχτερίδα-φορέας κορονοϊού» είναι καλοί τελεστές (δανείζομαι την έννοια από τον Claude Lévi Strauss στην Άγρια Σκέψη) προκειμένου να αναλογιστούμε τα οικολογικά ερωτήματα σε πολλαπλές χρονικές κλίμακες. Οι τεχνικές προετοιμασίας για καταστροφές δεν είναι ίδιες, λόγω της διαφοροποίησής τους ως προς την έκτασή τους στον χρόνο, αλλά οι τελεστές που προανέφερα επιτρέπουν να τις συγκρίνουμε σε τοπικά πλαίσια, όπου οι εκάστοτε χρονικές διαστάσεις μετασχηματίζουν τις σχέσεις ανάμεσα σε όντα ανθρώπινα και μη ανθρώπινα (για να δανειστούμε και πάλι τις έννοιες του Philippe Descola).

Ποιο είναι το «μάθημα» από τις προηγούμενες επιδημίες που θα μπορούσε να μας φανεί χρήσιμο για την πανδημία του κορονοϊού;

Η Κίνα μετέτρεψε το επεισόδιο του SARS σε θεμελιώδες κεφάλαιο στην ιστορία της, όπως είναι για εμάς η Γαλλική Επανάσταση ή η υπόθεση Ντρέιφους: πρόκειται για ιστορίες ηρώων που θυσιάζονται, για διεφθαρμένους υπουργούς που παραιτούνται, για επιστήμονες που κάνουν την αλήθεια να θριαμβεύει. Στην Γαλλία δεν καταλάβαμε το επεισόδιο αυτό διότι δεν αντιληφθήκαμε παρά μόνον τον μακρινό απόηχό του σε στιγμές που καθορίστηκαν από την κρίση του καύσωνα και τον ιό Τσικουνγκούνια. Θα πρέπει κι εμείς οι ίδιοι να εφεύρουμε αφηγήματα για να νοηματοδοτήσουμε την επικείμενη υγειονομική, οικονομική και στρατιωτική δοκιμασία. Εντούτοις έχουμε διαθέσιμους πόρους που στην κινέζικη επικράτεια είναι λιγότεροι· κυρίως το γεγονός ότι οι πρώτοι που έκρουσαν τον κώδωνα του κινδύνου σε εμάς έτυχαν της δέουσας προστασίας. Ενδεχομένως η «θυσία» του Li Wenliang, του νεαρού οφθαλμίατρου που πέθανε από τον Covid-19 τον Φεβρουάριο, αφότου είχε κρούσει τον κώδωνα του κινδύνου τον Δεκέμβριο και είχε φροντίσει ασθενείς τον Ιανουάριο, θα αποτελέσει την αφορμή μιας ανατροπής όσον αφορά την προστασία των πρώτων που πληροφορούν για έναν κίνδυνο στην Κίνα. Ίσως αυτή η πανδημία να αποτελέσει την ευκαιρία να ανταλλάξουμε τα ιδρυτικά μας αφηγήματα προκειμένου να διαμορφώσουμε από κοινού μια οικολογική πολιτική, προσαρμόσιμη στις καινοφανείς νόσους, διασταυρώνοντας λόγου χάρη την καταστροφική για το περιβάλλον φιλελεύθερη παράδοσή μας με την κινεζική παράδοση, η οποία δίνει περισσότερη σημασία στους κύκλους της φύσης.

Γιατί κατά τη γνώμη σας ο ΠΟΥ άργησε τόσο πολύ να κάνει λόγο για πανδημία κορονοϊού, ενώ είχε δεχτεί να το κάνει νωρίτερα στην περίπτωση του SARS;

Το 2003 ο ΠΟΥ άρπαξε την ευκαιρία της εμφάνισης του SARS προκειμένου να επιβληθεί σε διεθνή κλίμακα, ενώ ο ΟΗΕ είχε ταπεινωθεί από τη μονομερή παρέμβαση των Ηνωμένων Πολιτειών στο Ιράκ. Ο ΠΟΥ το κατάφερε αυτό εκμεταλλευόμενος μια περίοδο πολιτικής μετάβασης, κατά τη διάρκεια της οποίας η κινεζική κυβέρνηση δεν μπορούσε να συνεργαστεί μαζί του, γεγονός το οποίο εκλήφθηκε από την Κίνα ως ταπείνωση, προεκτείνοντας μία περίοδο που είχε ήδη διαρκέσει δυο αιώνες κατά τη διάρκεια των οποίων η Δύση παρέδιδε υγειονομικά μαθήματα στην Κίνα. Εξού και η αλλαγή στάσης της Κίνας τον Απρίλιο του 2003, όταν και επιβάλλει τα μέτρα για να ελέγξει την επιδημία. Το 2006 οι αρχές του Πεκίνου υποστηρίζουν ένθερμα την υποψηφιότητα της Margaret Chan για την προεδρία του ΠΟΥ (η οποία διαχειρίστηκε τις κρίσεις της γρίπης των πτηνών και του SARS από τη θέση της στο Υπουργείο Υγείας του Χονγκ Κονγκ), προκειμένου να καταδείξουν την προθυμία τους να ακολουθήσουν τον Διεθνή Υγειονομικό Κανονισμό που ορίζει τους κανόνες σχετικά με τις πανδημίες. Επίσης έλεγξαν την εκλογή του διαδόχου της λόγω των σημαντικών συμφερόντων τους στην Αιθιοπία. Μπορούμε λοιπόν να πούμε, χωρίς να το ρίξουμε σε θεωρίες συνωμοσίας, πως η Κίνα συνειδητοποίησε ότι, εάν θέλει να επιβληθεί ως παγκόσμιος ηγέτης, θα πρέπει να έχει τον ΠΟΥ μαζί της και όχι εναντίον της. Έτσι εξηγείται γιατί ο ΠΟΥ είναι πιο διαλλακτικός με την Κίνα από τότε που ξεκίνησε αυτή η επιδημία, και γιατί η έκθεση που δημοσίευσε στις 28 Φεβρουαρίου αναφέρει την Κίνα κυριολεκτικά ως υπόδειγμα αναφορικά με τα μέτρα που πρέπει να εφαρμοστούν στην πανδημία αυτή.

Από την αρχή του 2020, δεν περνάει ούτε μια ώρα χωρίς ενημέρωση για το ζήτημα της επιδημίας. Ο Covid-19 είναι η πρώτη επιδημία που βιώνουμε σε πραγματικό χρόνο;

Ο SARS ήταν η πρώτη επιδημία που βιώθηκε σε πραγματικό χρόνο από τους επιστήμονες. Υπήρξε μια πραγματική προσπάθεια κοινοποίησης πληροφοριών, συντονισμένη από τον ΠΟΥ, χάρη στις πρώτες δυνατότητες του διαδικτύου. Σήμερα η ψηφιακή επανάσταση επιτρέπει στον καθένα να παρακολουθεί την επιδημία σε πραγματικό χρόνο. Το διαδίκτυο συνιστά παράλληλα φάρμακο και δηλητήριο για τη διασπορά της πανδημίας: θα κάνουμε τηλε-εργασία προκειμένου να καταστήσουμε την απομόνωση υποφερτή, αλλά η διάδοση των fake news δημιουργεί συμπεριφορές απρόσφορες για τη διαχείριση της πανδημίας.

Παράλληλα με την ιογενή (virale) επιδημία, υπάρχει μια άλλη επίσης «βάιραλ» επιδημία πληροφοριών και επιπτώσεων, σχετικών με τον ιό. Με το διαδίκτυο και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, η ταχεία διάδοση της πληροφορίας μετατράπηκε σε πραγματικό κοινωνικό χαρακτηριστικό της εποχής μας, μιας και οι νέες τεχνολογίες επικοινωνίας επιτρέπουν στην πληροφορία να κυκλοφορεί με γρήγορους ρυθμούς και να αυξάνει συνεχώς. Υπάρχει κάποια σχέση μεταξύ αυτών των δύο μορφών «ταχείας διάδοσης»;

Ένας ιός είναι ένα κομμάτι γενετικής πληροφορίας που επιζητά να αντιγραφεί, ή, όπως αναφέρει ο ανοσολόγος Peter Medawar, «ένα κακό μαντάτο μέσα σε ένα καψίδιο». Τις περισσότερες φορές οι ιοί αντιγράφονται στα κύτταρά μας με ασυμπτωματικό τρόπο. Ωστόσο ενίοτε οι ιοί εκτροχιάζουν τη μηχανή-αντιγραφέα προκαλώντας ανοσολογικούς πανικούς ή κατάρρευση του συστήματος. Ό,τι συντελείται σε μοριακό επίπεδο αντανακλάται σε μακροπολιτικό επίπεδο.

Τι ρόλο παίζουν αυτοί τους οποίους αποκαλείτε φρουρούς και πρωτεργάτες δημοσιοποίησηs επικείμενου κινδύνου στην κυκλοφορία των πληροφοριών σχετικά με τον ιό;

Οι φρουροί αντιλαμβάνονται τις παθογένειες από τη στιγμή της μετάδοσής τους στα σύνορα μεταξύ των ειδών: πρόκειται για ζώα σε περιοχές οξείας ιογενούς εμφάνισης (hotspots), όπως μη εμβολιασμένα πτηνά σε κάποιο εκτροφείο, και εδάφη εξοπλισμένα κατά τρόπον ώστε να αντιληφθούν τα μηνύματα αυτά (όπως συνέβη στην περίπτωση της γρίπης των πτηνών στο Χονγκ Κονγκ, στη Ταϊβάν ή στη Σιγκαπούρη, ή στην περίπτωση του κορονοϊού). Οι πρωτεργάτες δημοσιοποίησης επικείμενου κινδύνου μεταφέρουν τα μηνύματά τους στον δημόσιο χώρο προκειμένου αυτός να πάρει τα κατάλληλα υγειονομικά μέτρα: o Li Wenliang έπαιξε αυτόν τον ρόλο για τον Covid-19, ενώ ο ακτιβιστής γεωγράφος Mike Davis έπαιξε παρόμοιο ρόλο στις Ηνωμένες Πολιτείες για την γρίπη των πτηνών. Πρόκειται για δυο πολύ διαφορετικούς παράγοντες που οφείλουν όμως να εργάζονται μαζί. Η Κίνα ανέπτυξε τους φρουρούς της, αλλά ενδιαφέρθηκε λιγότερο για τους πρωτεργάτες δημοσιοποίησης του κινδύνου. Εμείς κάναμε την αντίθετη επιλογή.

Οι κυβερνήσεις, στην προσπάθειά τους να αντιμετωπίσουν την εξέλιξη του ιού, φαίνονται εγκλωβισμένες ανάμεσα σε δυο δύσκολα συμβιβάσιμες επιταγές, την ανάγκη διατήρησης της οικονομίας από τη μια και την υγειονομική ανάγκη από την άλλη, γεγονός που γεννά διαφορετικούς τύπους αντιμετώπισης, παρότι δίνουν την εντύπωση να συγκλίνουν με το κινεζικό μοντέλο την τρέχουσα περίοδο. Πώς εξηγείτε τη χρονική ασυμφωνία μεταξύ Γαλλίας και Κίνας για παράδειγμα;

Πράγματι φαίνεται πως η Κίνα έχει εφεύρει ένα μοντέλο το οποίο καθιστά την προστασία της οικονομίας και την υγειονομική επιστράτευση συμβατές, διότι έχει τα μέσα να παρέμβει άμεσα και μαζικά σε περίπτωση νέας εστίας επιδημίας. Η φιλελεύθερη παράδοσή μας είναι στον αντίποδα αυτού του είδους υγειονομικής διακυβέρνησης, διότι έχουμε το προνόμιο της ελεύθερης κυκλοφορίας και τα πολιτικά πλεονεκτήματα που προκύπτουν από αυτή. Θα πρέπει να αναζητήσουμε στη δική μας φιλελεύθερη πολιτική τα μέσα για να δικαιολογήσουμε τις υγειονομικές επιστρατεύσεις που θα επιβληθούν ενάντια στις νέες επιδημίες που δημιουργούνται από τους οικολογικούς μετασχηματισμούς.

Υπάρχει κάποιο είδος απάντησης στον κορονοϊό που θα ήταν προστατευτικό αλλά που δεν θα σήμαινε ταυτόχρονα επιπρόσθετη επιτήρηση και έλεγχο των πληθυσμών;

Εκεί έγκειται το στοίχημα των ερχόμενων εβδομάδων: μια προσπάθεια συλλογικής κινητοποίησης, η οποία δεν θα βασίζεται σε στρατιωτική επιτήρηση και κρατικό έλεγχο αλλά σε μια βάση υγειονομικής επαγρύπνησης και κοινοποίησης πληροφοριών στον πληθυσμό.

Τον Ιανουάριο ο κορονοϊός ήταν μια ασήμαντη «γρίπη», και η Γαλλία απέδιδε τη διασπορά της επιδημίας στο έδαφός της σε αμέλεια της κινεζικής ηγεσίας. Σήμερα, η Κίνα φαίνεται να αποτελεί μοντέλο αναφορικά με τη διαχείριση υγειονομικών κρίσεων, οι ευρωπαϊκές χώρες είναι πίσω συγκριτικά με την εξέλιξη της πανδημίας, και οι «ειδικοί», ιατροί και επιστήμονες, στη Γαλλία αρθρώνουν έναν λόγο πολύ πιο κινδυνολογικό. Ποια είναι η άποψή σας για αυτή την ολοκληρωτική μεταστροφή στον επιστημονικό και πολιτικό λόγο;

Αυτό μαρτυρά πολλά τόσο για τη δυσκολία της Γαλλίας να λάβει μια κεντρική θέση στη γεωπολιτική σκακιέρα, η οποία κλυδωνίστηκε από την είσοδο της Κίνας πριν σαράντα χρόνια, όσο και για τη δυσκολία ενός κράτους να κυβερνήσει, τη στιγμή που οι οικολογικοί μετασχηματισμοί παράγουν παθογένειες το ίδιο απρόβλεπτες με τον SARS-Cov2.

Ο πρόεδρος της Δημοκρατίας μόλις ανακοίνωσε μέτρα πρωτοφανούς ριζοσπαστισμού για να ελέγξει την επιδημία στη Γαλλία. Ποια θα είναι τα διακυβεύματα των επόμενων εβδομάδων, μηνών, ετών; Τι είναι πρωτοφανές σε αυτή τη πανδημία κατά τη γνώμη σας;

Όλο το διακύβευμα έγκειται στο να μάθουμε εάν η απομόνωση, η οποία συνιστά πρωτοφανές μέτρο για τη Γαλλία, ενώ οι Κινέζοι προετοιμάζονται γι’ αυτό από το 2003, είναι συμβατή με τη φιλελεύθερη παράδοσή μας. Ασκήσαμε δριμεία κριτική στις υπερβολές του φιλελευθερισμού, αποτέλεσμα του οποίου είναι και η παρούσα κρίση, αλλά τις επόμενες εβδομάδες θα διαπιστώσουμε ποιος θα είναι ο ελάχιστος βαθμός ελευθερίας τον οποίο θα μπορούμε να αντέξουμε. Τα εξημερωμένα ζώα έχουν ελάχιστη ελευθερία: τα απομονώνουμε και ενίοτε τα σφάζουμε για να προστατευτούμε από αυτά και για να τραφούμε εδώ και χρόνια. Ο κορονοϊός της νυχτερίδας μάς θέτει το ερώτημα: ποιος είναι ο ελάχιστος βαθμός ελευθερίας που σας διαχωρίζει από τα υπόλοιπα ζώα;

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Create your website with WordPress.com
Ξεκινήστε
Αρέσει σε %d bloggers: