Η «φροντίδα εαυτού» στους καιρούς του κορωνοϊού. Επανεκκινώντας από τον Foucault (και από τους αρχαίους). Του Guy Van Stratten

[Δημοσιεύτηκε στις 4/4/2020 στο Codice Rosso. Μετάφραση: Ευδοκία Ελευθερίου]

Αυτές τις μέρες της έκτακτης ανάγκης λόγω της εξάπλωσης του κορωνοϊού, ολόκληρη η κοινωνία έχει αποδεχτεί την απομόνωση στο σπίτι και την αναστολή των κανονικών της συνθηκών ζωής, υποβαλλόμενη εκούσια στις επιβληθείσες κυβερνητικές επιταγές, χωρίς να υπάρξουν διαμαρτυρίες και αντιπαραθέσεις. Κι όλη αυτή η αποδοχή οφείλεται απλά στο γεγονός ότι η επιβολή εκ των άνω, από την εξουσία, σε αυτήν την περίσταση, αντιστοιχεί στην «φροντίδα εαυτού». Οι επιταγές της εξουσίας, σε αυτήν την ιδιαίτερη συγκυρία, δεν συγκροτήθηκαν υπό μορφή μιας αφαίρεσης συνδεδεμένης με μια απλή στέρηση της προσωπικής ελευθερίας, όπως μπορεί να συμβαίνει, για παράδειγμα, σε ένα ολοκληρωτικό κράτος, ή σε ένα δικτατορικό καθεστώς. Συμπίπτουν, αντίθετα, με την μέριμνα για την δημόσια υγεία, με την φροντίδα εαυτού για τις οποίες φέρει υποχρέωση κάθε πολίτης για λόγους σεβασμού προς τον εαυτό του και προς τους άλλους. Η επιταγή τής τήρησης μιας ορισμένης απόστασης από τα άλλα πρόσωπα, η απαγόρευση των συναθροίσεων, το κλείσιμο των δημόσιων χώρων και, κατά συνέπεια, ο αποκλεισμός της δυνατότητας να συναντάμε φίλους, συγγενείς και κάθε άλλο πρόσωπο που δεν ζει μαζί μας, αλλά με το οποίο είμαστε δεμένοι συναισθηματικά, δεν παρουσιάζονται ως αφηρημένες διαταγές ενός ολοκληρωτικού κράτους αλλά ως κοινωνική υποχρέωση προκειμένου να διαφυλάξουμε την ζωή όλων. Μια κοινωνική υποχρέωση που τείνει να συμπίπτει με την «φροντίδα»[2] και την «καλλιέργεια»[3] του εαυτού για τις οποίες κάνει λόγο ο Μισέλ Φουκώ στον τρίτο τόμο του έργου του Ιστορία της σεξουαλικότητας[4]. Τώρα, όλως περιέργως, η υποχρέωση της «φροντίδας εαυτού» έρχεται να συμπέσει με μεθόδους εξαναγκασμού και ελέγχου όπως η παρουσία του στρατού στους δρόμους, τα μπλόκα, οι διεισδυτικοί και εκτεταμένοι αστυνομικοί έλεγχοι. Έρχεται να συμπέσει, ουσιαστικά, με μια στρατιωτικοποίηση της καθημερινής ζωής και με πρακτικές ίδιες με αυτές που μια υποθετική δικτατορία θα μπορούσε να ενεργοποιήσει προκειμένου να περιορίσει την ατομική ελευθερία και να αποφύγει δυνητικές εξεγέρσεις: στρατός στους δρόμους, απαγόρευση «στασιαστικών» συναθροίσεων, κλείσιμο των δημόσιων χώρων, όπως οι καφετέριες, τα εστιατόρια, τα μπαρ. Μια κατάσταση που θα μπορούσε να μας κάνει να σκεφτούμε ότι ζούμε σε ένα κλίμα σαν αυτό των εποχών της Carboneria[5] και των μυστικών εταιρειών. Ιστορικά παραδείγματα υπάρχουν ένα σωρό, από τον καιρό του Mazzini και της «Giovine Italia»[6] μέχρι τον καιρό του φασισμού.

Τώρα όμως, οι μέθοδοι εξαναγκασμού και ελέγχου διεισδύουν σε μια σφαίρα ιδιωτική, όπως είναι εκείνη της «φροντίδας εαυτού», υπερβαίνουν τις σύγχρονες εξωτερικές υπερδομές ελέγχου για να εισέλθουν και να εσωτερικευτούν στην ίδια την σφαίρα της κουλτούρας. Αν ο Μαρκούζε επεσήμαινε ότι η ανεπτυγμένη βιομηχανική κοινωνία είχε εξαπλωθεί κατά τρόπο διαβρωτικό ανάμεσα στα άτομα, στο εσωτερικό της κουλτούρας τους, παράγοντας μια αληθινή «δυστυχή συνείδηση»[7] και γεννώντας το υποκείμενο εκείνο που ο ίδιος αποκάλεσε «μονοδιάστατο άνθρωπο»[8], τώρα είναι η σφαίρα του ελέγχου που διαρρηγνύει τα παραδοσιακά σχήματα διευρυνόμενη μέχρι και την ιδιωτική σφαίρα και εκείνη της κουλτούρας. Οι δυναμικές του ελέγχου έχουν ιδιοποιηθεί την «καλλιέργεια εαυτού». Αυτό που ήταν πολύ προσωπικό, ιδιωτικό, γίνεται μια υπόθεση του κράτους, έτσι ώστε, αν δεν βγαίνουμε από το σπίτι, γινόμαστε αίφνης σχεδόν υπερασπιστές της πατρίδας! Ο διεισδυτικός έλεγχος της εξουσίας ιδιοποιήθηκε έτσι μια έννοια νεωτερική κατά κύριο λόγο, την έννοια της «πατρίδας», προβάλλοντας επιτακτικά την αναγκαιότητα εθνικής συνοχής ενάντια στον εχθρό ιό, εμπλέκοντας και την έννοια του «πολέμου» («είμαστε σε πόλεμο με τον ιό»), καθώς και εκείνη του «ήρωα» (οι γιατροί και οι υγειονομικοί γενικότερα είναι «ήρωες»). Σήμερα την έννοια της «πατρίδας» την έχουμε ανάγκη λιγότερο παρά ποτέ και λιγότερο παρά ποτέ έχουμε ανάγκη έναν εθνικό απομονωτισμό. Έχουμε ανάγκη, αντίθετα, την διεθνή και διηπειρωτική αλληλεγγύη. Δεν χρειαζόμαστε την έννοια του «πολέμου», που ηχεί σαν μια χονδροειδής δικαιολογία για κάθε δυνατό περιορισμό της προσωπικής ελευθερίας (σε κατάσταση πολέμου καταστέλλονται τα δικαιώματα των πολιτών κι έπειτα, ας το θυμόμαστε, τους πολέμους τους πυροδοτούν οι άνθρωποι, όχι οι ιοί). Και δεν χρειαζόμαστε, τέλος, ούτε την έννοια του «ήρωα» (όπως γράφει ένας γιατρός σε μια ανοιχτή επιστολή προς τους συναδέλφους του, «μην επιτρέψεις σε κανένα να σε αποκαλέσει ήρωα γιατί δεν μετατρέπεται μια κατηγορία επαγγελματιών, με τα δικαιώματά τους και με τα καθήκοντά τους, με τις οικογένειές τους, με ανάγκες ανάλογες με εκείνες κάθε άλλου εργαζόμενου, σε έναν απίθανο στρατό μαρτύρων και ιεραπόστολων»). Με τον διάχυτο έλεγχο επιδιώκεται να πειστούμε ότι η φροντίδα και η καλλιέργεια του εαυτού μπορούν να συμπίπτουν με την παρουσία του στρατού και με τους αστυνομικούς ελέγχους, ακόμη και με τη χρήση drones και ψηφιακής τεχνολογίας. Επιδιώκεται αυτά τα «κατ’ εξαίρεση μέτρα» να καταστούν στο μέλλον ενδημικά, διεισδύοντας στις διάφορες εκφάνσεις της κοινωνικής και ατομικής ζωής, με άλλα λόγια να εξακολουθήσουν να υφίστανται, χάρη σε μια πανούργα και ανορθολογική στρατηγική  της εξουσίας. Ιδιοποιούμενη την ιατρική επιστήμη, η εξουσία ασκεί κυριαρχία πάνω μας κατά τρόπο πιο ενδελεχή ακόμη: δεν είναι η πολιτική εξουσία που αποφασίζει τα έκτακτα μέτρα –μας λένε– αλλά η ιατρική. Τα μέτρα παρουσιάζονται σαν μια άμεση συνέπεια των αναφορών των γιατρών και των επιστημόνων. Αν, λοιπόν, ο Φουκώ παρατηρούσε ότι στην νεωτερική εποχή, διά μέσου της «κλινικής»[9], η ιατρική εξουσία διευρυνόταν σε άλλες σφαίρες της ύπαρξης, τώρα είναι η εξουσία καθεαυτή που, για να ασκήσει τον έλεγχό της, επιδίδεται στην ιδιοποίηση της ιατρικής επιστήμης. Και απέναντι στην ιατρική επιστήμη, αναγκαία για την υγεία, δεν μπορούμε πράγματι να εξεγερθούμε.

Ο Φουκώ, στον τρίτο τόμο της Ιστορίας της σεξουαλικότητας, που τιτλοφορείται ακριβώς «Η φροντίδα εαυτού»[10], σημειώνει ότι η «καλλιέργεια εαυτού», διαδεδομένη στον ελληνιστικό και ρωμαϊκό κόσμο, συμπίπτει με την τέχνη της ύπαρξης, την τέχνη του βίου. Αυτή η τελευταία διέπεται από την αρχή βάσει της οποίας χρειάζεται να «φροντίζουμε τους εαυτούς μας», αρχή ριζωμένη στην ελληνική κουλτούρα από αρχαιοτάτων χρόνων. Αρκεί να σκεφτούμε ότι ο Πλάτων, στην Απολογία Σωκράτους,παρουσιάζει τον Σωκράτη, ενώπιον των δικαστών του, ως έναν δάσκαλο της φροντίδας εαυτού: «ο θεός τον έστειλε για να θυμίσει στους ανθρώπους ότι πρέπει να ανησυχούν όχι τόσο για τα πλούτη τους, όχι τόσο για την τιμή τους, αλλά για τους ίδιους τους εαυτούς τους και για την ψυχή τους». Στη συνέχεια, αυτό το θέμα της καλλιέργειας του εαυτού που καθιερώθηκε από τον Σωκράτη έγινε «μια αρχή γενικής σχεδόν εμβέλειας» και «διαπότισε πολλούς τρόπους του ζην» μέχρι σημείου να αποτελέσει επίσης «μια κοινωνική πρακτική, προσδιορίζοντας τις σχέσεις μεταξύ των ατόμων, τις συναλλαγές και την επικοινωνία και, κάποιες φορές, έως και τους θεσμούς. Προώθησε, τέλος, έναν ορισμένο τρόπο γνώσης καθώς και μια επεξεργασία του γιγνώσκειν». Στη συνέχεια, στη ρωμαϊκή κουλτούρα, ο Σενέκας, στις Επιστολές στον Λουκίλιο[11], θυμίζει ότι «ο άνθρωπος που αφιερώνει φροντίδα στο σώμα και στην ψυχή (hominis corpus animumque curantis) και που διά μέσου αυτών χτίζει την ευτυχία του, κατορθώνει να φθάσει στην τελείωση των επιθυμιών του και να απολαμβάνει έτσι μια τέλεια κατάσταση, αφού η ψυχή του δεν είναι πια ταραγμένη και το σώμα του δεν υποφέρει». Εξάλλου, σύμφωνα πάντοτε με τον Σενέκα, στην φροντίδα εαυτού ανάγεται και το otium, δηλαδή ο χρόνος που εξαιρείται από το negotium[12], από την καθημερινή εργασία και τον καθημερινό μόχθο, ένας χρόνος που αφιερώνεται στους εαυτούς μας, στην απόλαυση, στη μελέτη, στα αναγνώσματα, σε ποικίλες ψυχαγωγικές δραστηριότητες. Είναι ενδιαφέρον να διαβάσουμε τι γράφει ο Φουκώ σχετικά με αυτόν τον χρόνο του otium στην κουλτούρα των αρχαίων:

Δεν πρόκειται για ένα νεκρό χρόνο: είναι ένας χρόνος αφιερωμένος σε ασκήσεις, πρακτικές ασχολίες, διάφορες δραστηριότητες. Η ενασχόληση με τον εαυτό δεν είναι μια ανέμελη αργομισθία. Περιλαμβάνει τις θεραπείες[13] του σώματος, την διαιτητική, τις γυμναστικές ασκήσεις που εκτελούνται με μετριοπάθεια και την επίσης μετρημένη (στον μέγιστο βαθμό) ικανοποίηση των αναγκών. Σε αυτόν τον χρόνο περιλαμβάνονται οι διαλογισμοί, τα αναγνώσματα, οι σημειώσεις που κρατούνται από τα βιβλία και από τις συζητήσεις, και που ξαναδιαβάζονται στην συνέχεια, ο εκ νέου στοχασμός πάνω σε αλήθειες ήδη γνωστές μα που χρειάζεται να εσωτερικευτούν ακόμη καλύτερα.

Πώς και από πότε μια τέχνη της ύπαρξης, μια τέχνη του βίου που, στις μέρες μας, γίνεται φροντίδα του εαυτού ως αυτοπροστασία από την μόλυνση από έναν τρομερό ιό, είναι δυνατόν να επιβάλεται διά της άνωθεν manu militari[14]; Πρόκειται για μια επιβολή που, σε μια κοινωνία «ρευστή» και ψηφιοποιημένη όπως η δική μας, εμφανίζεται αποκρουστικά μοντέρνα προσομοιάζοντας με τους τρόπους ανάσχεσης της πανώλης που χαρακτήρισαν τον 17ο αιώνα και που ο ίδιος ο Φουκώ περιγράφει στο έργο του Επιτήρηση και τιμωρία[15]. Όπως επισημαίνει ο Γάλλος στοχαστής, το σχήμα της παροδικής και μεταβατικής κατ’ εξαίρεση άσκησης πειθαναγκασμού, όπως ο αποκλεισμός και ο έλεγχος μιας πόλης υπό το κράτος μιας επιδημίας, έχει προοδευτικά μετατραπεί στον μηχανισμό πειθαρχίας του πανοπτισμού[16], του διάχυτου διεισδυτικού ελέγχου που υιοθετείται μέσα σε δομές αναγκαστικού εγκλεισμού (φυλακές, ψυχιατρικά ιδρύματα, σωφρονιστήρια). Δηλαδή, στην διάρκεια της νεωτερικότητας, χάρη σε έναν «ιστορικό μετασχηματισμό», εκείνοι οι παροδικοί μηχανισμοί ελέγχου μετατράπηκαν σε κανονικούς και διαρκείας: πρόκειται για «την προοδευτική επέκταση των πειθαρχικών μεθόδων κατά την διάρκεια του 17ου και 18ου αιώνα, τον πολλαπλασιασμό τους σε όλο το κοινωνικό σώμα, τον σχηματισμό αυτού που θα μπορούσαμε αδρά να αποκαλέσουμε πειθαρχική κοινωνία».

Αν και η κοινωνία μας δεν είναι πια εκείνη που περιγράφηκε από τον Φουκώ, υπάρχει πάντως ο κίνδυνος η διάχυση του ελέγχου να συνεχιστεί και μετά την κατάσταση εξαίρεσης, μετά την τρέχουσα έκτακτη ανάγκη. Στις ζωές μας –που υποβάλλονται ήδη σε έναν εκτεταμένο ψηφιακό έλεγχο  μέσω διαφόρων εργαλείων στα οποία εκούσια παραδίδουμε τις πιο προσωπικές σφαίρες της ύπαρξής μας, όπως είναι τα social και άλλα μέσα επικοινωνίας– ο έλεγχος θα μπορούσε να γίνει ακόμη πιο διεισδυτικός, χάρη σε φασματικές και άυλες μεθόδους (face control, smart working, χρήση drones, ανίχνευση των μετακινήσεων μέσω του κινητού κ.λπ.). Η «φροντίδα εαυτού», ως αυτοπροστασία από τον ιό, θα πρέπει συνεπώς να προδιαγράφεται και ως αυτοπροστασία από τον ιό του διάχυτου διεισδυτικού ελέγχου  που, εξαιτίας μιας κατάστασης εξαίρεσης, διατρέχουμε τον κίνδυνο να ριζώσει στις ζωές μας. Μια αυτοπροστασία η οποία οφείλει να είναι μια σταθερή και αποφασιστική καθημερινή αντίσταση και η οποία θα αντιπροσωπεύει μια πολιτισμική αντίσταση στον πανταχού παρόντα ιό της εξουσίας.


* Guy Van Stratten είναι το όνομα ενός ήρωα της περίφημης ταινίας του Όρσον Γουέλς Ο κύριος Αρκάντιν, που προφανώς χρησιμοποιεί ο αρθρογράφος ως ψευδώνυμο. (Η σημείωση αυτή και όσες ακολουθούν είναι της μτφ.)

[2] Souci de soi: στην ελληνική μετάφραση του έργου του Φουκώ Ιστορία της σεξουαλικότητας ο όρος αποδόθηκε ως «επιμέλεια εαυτού» (βλ. σημ. 4). Προτιμήσαμε εδώ να τον αποδώσουμε ως «φροντίδα εαυτού».

[3] Culture de soi: «καλλιέργεια εαυτού», όπως αποδόθηκε στην ελληνική μετάφραση του προαναφερθέντος έργου του Φουκώ (βλ. σημ. 4).

[4] Ο τρίτος τόμος της Ιστορίας της σεξουαλικότητας εκδόθηκε στα ελληνικά το 2013, σε μετάφραση Β. Πατσογιάννη (εκδ. Πλέθρον), με τίτλο «Η επιμέλεια εαυτού». Υπάρχει και παλαιότερη μετάφραση (1993), του Γ. Κρητικού, (εκδ. Κέδρος-Ράππα), με τίτλο «Η μέριμνα για τον εαυτό μας».

[5] Μυστική εταιρεία που γεννήθηκε στο βασίλειο της Νάπολης στις αρχές του 19ου αιώνα, για να εξαπλωθεί στη συνέχεια στην ιταλική αρχικά, αλλά και την γαλλική και ισπανική επικράτεια στη συνέχεια. Πήρε το όνομά της από τους Καρμπονάρους (Carbonari), τους εμπόρους κάρβουνου. Συγκροτούμενη αρχικά ενάντια στις φιλο-ναπολεόντειες πολιτικές, στόχευε στη συνέχεια στην κατάκτηση πολιτικών ελευθεριών και στην παραχώρηση συντάγματος σε διάφορες χώρες της Ευρώπης.

[6] Επαναστατική πολιτική εταιρεία που ιδρύθηκε από τον Mazzini στην Μασσαλία το 1831. Το όνομά της είναι συνδεδεμένο με το πρόταγμα της ενοποίησης της Ιταλίας σε ένα ενιαίο, ελεύθερο και ανεξάρτητο δημοκρατικό κράτος, διαλύοντας τις κυβερνήσεις των προ-ενωτικών κρατιδίων της ιταλικής επικράτειας.

[7] Αναφορά στην ομώνυμη μορφή συνείδησης η οποία περιγράφεται στην διαλεκτική της αυτοσυνείδησης στο έργο του Χέγκελ Φαινομενολογία του πνεύματος (ελλ. έκδ. Δωδώνη, 1995).

[8] Αναφορά στο έργο του Μαρκούζε Ο μονοδιάστατος άνθρωπος (ελλ. έκδ. Παπαζήση, 1971).

[9] Ο αρθρογράφος αναφέρεται εδώ στο έργο του Φουκώ Η γέννηση της κλινικής, που κυκλοφόρησε στα ελληνικά από τις εκδόσεις Νήσος (2012).

[10] Βλ. σημ. 4.

[11] Ομότιτλη ελληνική έκδοση από τα Ελληνικά Γράμματα (1998).

[12] Otium (σχόλη, ανάπαυλα, ανάπαυση) και negotium (α-σχολία, έργο, εργασία), στα λατινικά στο κείμενο.

[13] Με την αρχική σημασία της λέξης: προσφορά υπηρεσίας.

[14] Στα λατινικά στο κείμενο. Κυριολεκτικά (διά της) στρατιωτικής χειρός. Μεταφορικά διά της στρατιωτικής βίας, κατ’ επέκταση γενικότερα διά της βίας.

[15] Ελλ. έκδ. Πλέθρον, 2011.

[16] Ο όρος έχει εισαχθεί στα ελληνικά (από μελετητές του Φουκώ) και αναφέρεται σε μία μόνιμη κατάσταση ορατότητας, παραπέμποντας στο Πανοπτικόν, τον κεντρικό πύργο ελέγχου της φυλακής, έτσι όπως τον σχεδίασε ο Jeremy Bentham, από όπου ήταν δυνατή η διαρκής επιτήρηση (-οπτικόν) όλων (παν-) των κρατουμένων. Στην ιδέα του Πανοπτικού, έτσι όπως την επεξεργάστηκε ο Φουκώ, ως την αποτελεσματικότερη μέθοδο της εξουσίας, μπορούμε να αναγάγουμε όλους τους σύγχρονους μηχανισμούς επιτήρησης που χρησιμοποιούνται από αυτήν, την εξουσία (αστυνομία, στρατός, εποπτεία εργασίας και εκπαίδευσης, κάθε πειθαρχικός μηχανισμός). Έτσι, το Πανοπτικόν συνιστά την απόλυτη μέθοδο παραγωγής τού εκάστοτε κανονικού και ταυτόχρονα την απόλυτη μέθοδο αναπαραγωγής της εξουσίας.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Create your website with WordPress.com
Ξεκινήστε
Αρέσει σε %d bloggers: