Ο COVID-19 και η φυσικοποίηση της ευαλωτότητας. Της Shelley Tremain

The Human Condition – Rene Magritte (1933)

[ Το κείμενο δημοσιεύτηκε την 1η Απριλίου στο Biopolitical Philosophy. Μετάφραση: Κατερίνα Λάκκα ]

Από την αρχή της πανδημίας του COVID-19 και ιδιαίτερα από τη στιγμή που οι επιπτώσεις της άρχισαν να βιώνονται πιο άμεσα στον Καναδά, παρατήρησα τις ολοένα και περισσότερες συζητήσεις γύρω από την πανδημία, την «τρίτη ηλικία», τα άτομα με αναπηρία, την «ευαλωτότητα» και τους οίκους ευγηρίας να ξεδιπλώνονται στα social media και στον τύπο. Πιο συγκεκριμένα, βλέπω τους τρόπους με τους οποίους οι πολλαπλοί θάνατοι που λαμβάνουν χώρα σε οίκους ευγηρίας έχουν καθορίσει τη συζήτηση για την πανδημία στον Καναδά. Πρόσεξα τον τρόπο με τον οποίο η κάλυψη των εν λόγω θανάτων από τα κυρίαρχα ΜΜΕ φυσικοποίησε τις συνθήκες κατά τις οποίες επήλθαν, παρουσιάζοντάς τους ως κατανοητή συνέπεια μίας «ευαλωτότητας» εγγενούς στα άτομα που ζούσαν σε τέτοια ιδρύματα, εξαιτίας της ηλικίας τους και, σε κάποιες περιπτώσεις, ενός φαινομενικά εγγενούς χαρακτηριστικού, στο οποίο επανειλημμένα αναφερόμαστε ως «υποκείμενο νόσημα». Επιπλέον, στις συζητήσεις για αυτούς τους θανάτους από τον COVID-19 στους καναδικούς οίκους ευγηρίας, οι θάνατοι παρουσιάζονται ως μία τραγική επίπτωση των εξαιρετικών συνθηκών γύρω από τον ιό αυτόν καθεαυτόν, και αποδίδονται κατά βάση στα συγκεκριμένα χαρακτηριστικά του και στην αιτία ύπαρξής του, στην ταχύτητα και στην δραστικότητα μετάδοσής του, καθώς και στην έλλειψη γνωσιολογικής αυθεντίας για αυτόν, και δεν παρουσιάζονται ως συνέπεια της φύσης και της λειτουργί(κότητ)ας των οίκων ευγηρίας στους οποίους έλαβαν χώρα οι θάνατοι.

Όσο αυτοί οι θάνατοι στους οίκους ευγηρίας συνεχίζουν να φυσικοποιούνται και να απολιτικοποιούνται από τον Λόγο για την πανδημία του COVID-19, παραμένουν άγνωστες και παράλληλα διαιωνίζονται οι πολύ κακές συνθήκες διαβίωσης που κυριαρχούν σε τέτοια ιδρύματα – τα περισσότερα απ’ τα οποία, ακόμα και στον Καναδά, ανήκουν σε μεγάλες πολυεθνικές όπως η Chartwell, οι οποίες και τα διαχειρίζονται. Τέτοιες –συχνά σοκαριστικές– συνθήκες είναι, για παράδειγμα, οι εγκαταστάσεις που δεν έχουν ούτε το απαιτούμενο προσωπικό ούτε την απαιτούμενη χρηματοδότηση, που λειτουργούν με το ελάχιστο δυνατό προσωπικό, το οποίο έχει λάβει λίγη ή ανεπαρκή εκπαίδευση· έλλειψη ενδιαφέροντος για την υγιεινή των ατόμων που ζουν εκεί και έλλειψη κοινωνικοποίησης και δραστηριότητας για τα άτομα αυτά· άνοστο φαγητό χαμηλής διατροφικής αξίας, γεύματα που διανέμονται σε συγκεκριμένες ώρες, περιοριστικά ωράρια ύπνου και μπάνιου και πάει λέγοντας. Πράγματι, αυτή η ιδρυματοποίηση των ηλικιωμένων και νεότερων ατόμων με αναπηρία είναι μία οδυνηρή κοινωνική ανισότητα σχεδιασμένη για να απομακρύνει αυτά τα άβολα και δυσεπίλυτα ζητήματα απ’ την καθημερινότητα των νεότερων, χωρίς αναπηρία ατόμων, συνιστώντας, έτσι, μια μορφή κοινωνικού εξοστρακισμού που συμβάλλει στην φυσικοποίηση και αναπαραγωγή του ηλικιακού ρατσισμού και των διακρίσεων υπέρ των ατόμων χωρίς αναπηρία.

Σε μία σημαντική παρέμβαση στις συζητήσεις που αναλύουν την κοινωνική πολιτική σε σχέση με την πανδημία, η Δρ Amina Jabbar, γηρίατρος και ακτιβίστρια κοινωνικής πολιτικής, τόνισε τους τρόπους με τους οποίους οι κοινωνικές συνθήκες που προϋποθέτουν την ιδρυματοποίηση των ηλικιωμένων ατόμων έχουν φυσικοποιηθεί, απολιτικοποιηθεί και εκλογικευτεί. Σε μία σειρά tweets, η Jabbar (@AminaJabbar) έγραψε:

Ένα μέλος της οικογένειάς μου εργάζεται σε οίκο ευγηρίας. Εγώ εργάζομαι σε νοσοκομείο. Όταν ανταλλάζουμε ιστορίες σχετικά με το πώς οι χώροι εργασίας μας αντιμετωπίζουν την πανδημία, οι διαφορές στους πόρους είναι ΤΕΡΑΣΤΙΕΣ. #COVID19 #onpoli

Μου μιλάει για τεράστιες ελλείψεις σε ατομικό εξοπλισμό προστασίας, για άτομα που αισθάνονται πίεση να εργαστούν ενώ είναι άρρωστα, για μη ξεκάθαρα πρωτόκολλα σχετικά με το τι θα πρέπει να κάνουν αν κάποιο άτομο που μένει εκεί βρεθεί θετικό στον COVID19 κλπ. 2/

Ταυτόχρονα, τα νοσοκομεία μπορούν να οργανώσουν και να κινητοποιήσουν μεγάλες εκστρατείες για ατομικό εξοπλισμό προστασίας & προμήθειες. Τα νοσοκομεία κατέχουν όλη την εξειδίκευση στη διαχείριση πόρων & στην αντιμετώπιση της πανδημίας. Και, τελικά, αυτό αφήνει μικρότερα ιδρύματα & οργανισμούς που βασίζονται στην κοινότητα πολύ πίσω. 3/

Αν εκπλήσσομαι με αυτό που συνέβη στον οίκο ευγηρίας στο Bobcaygeon;[1] – Όχι. ΚΑΙ ΕΠΙΠΛΕΟΝ νομίζω ότι θα δούμε αντίστοιχες περιπτώσεις ξανά σύντομα. 4/

Ποιο είναι το πρόβλημα; Πώς το λύνουμε; Οι @kellygrant1 & @jilmahoney κάνουν απίστευτη δουλειά με το να αναδεικνύουν κάποιες από τις ελλείψεις. Συμπλήρωσα κι εγώ κάποιες εδώ. 5/

Τι κάνει τους οίκους ευγηρίας τόσο ευάλωτους στον #COVID19; 1. Ελλείψεις σε βασικά επίπεδα προσωπικού (δλδ υγιεινή, υπάλληλοι προσωπικής στήριξης[2], νοσηλευτικό προσωπικό), 2. Απουσία πόρων για τη διαχείριση χρόνιων ασθενειών σε οίκους ευγηρίας (χωρίς μεταφορά σε νοσοκομεία), 3. Ελλιπή πρωτόκολλα για έλεγχο μολύνσεων… 6/

4. Μη ξεκάθαρες εξειδικευμένες οδηγίες για κάθε κάτοικο, 5. Ελλείψεις σε ατομικό εξοπλισμό προστασίας, 6. Έλλειψη γενικού ελέγχου για τον #COVID19, 7. Υλικοτεχνικές δυσκολίες στις κυκλικές βάρδιες προσωπικού εν μέσω #COVID19 + στους οίκους ευγηρίας 7/

Αυτή η λίστα δεν είναι ολοκληρωμένη. Τα περισσότερα ζητήματα είναι ΣΥΣΤΗΜΙΚΑ & αντικατοπτρίζουν ελλείψεις στα στάνταρ της φροντίδας για οίκους ευγηρίας σε επίπεδο Επαρχίας[3]. Οι κυβερνήσεις μας έχουν περικόψει τους πόρους στην υγεία για ΔΕΚΑΕΤΙΕΣ. Οι οίκοι ευγηρίας και τα ηλικιωμένα άτομα πληρώνουν τώρα το τίμημα. Τέλος/ #COVID19

Είναι αξιοπρόσεχτο ότι σχεδόν όλα τα σχόλια της Jabbar αφορούν σε συστημικές, θεσμικές αποτυχίες που έχουν προκύψει εξαιτίας των νεοφιλελεύθερων μέτρων λιτότητας που εισήγαγε η Συντηρητική κυβέρνηση της επαρχίας του Οντάριο και της αυξανόμενης ιδιωτικοποίησης των κοινωνικών υπηρεσιών. Ωστόσο, η κατάσταση είναι σχεδόν παντού η ίδια, σε οίκους ευγηρίας σε ολόκληρο τον Καναδά και στις Ηνωμένες Πολιτείες. Παρότι η Jabbar υπονοεί ότι ένας συνδυασμός αυξημένης χρηματοδότησης των οίκων ευγηρίας του Οντάριο και καλύτερης εκπαίδευσης προσωπικού είναι η λύση στα συχνά προβλήματα που υπάρχουν σε αυτούς τους οίκους ευγηρίας, εγώ θεωρώ ότι αυτά (και άλλα) προβλήματα είναι αναπόφευκτες και μη διαχειρίσιμες πτυχές των ιδρυμάτων αυτών καθεαυτών.

Με άλλα λόγια, οι εξάρσεις που συνεχίζουν να ξεσπούν σε οίκους ευγηρίας σ’ όλο το Οντάριο (και, γενικά, σε όλο τον Καναδά) δεν προκύπτουν από κάποιο χαρακτηριστικό ή από κάποια ιδιότητα εγγενή στους ηλικιωμένους πληθυσμούς αυτών των οίκων ευγηρίας, τις οποίες με μία καλύτερη χρηματοδότηση και στελέχωση θα μπορούσαν να τις διαχειριστούν. Αντιθέτως, ο αυξανόμενος αριθμός κρουσμάτων του COVID-19 και των θανάτων σε αυτούς τους οίκους ευγηρίας, όπως και ο αυξανόμενος αριθμός κρουσμάτων του COVID-19 και θανάτων σε φυλακές, μαρτυρά την ύπουλη φύση αυτών των ιδρυμάτων και τους απάνθρωπους και απαρχαιωμένους ρόλους που ολοένα και περισσότερο αναλαμβάνουν στην κοινωνία. Πράγματι, ο COVID-19 έκανε ξεκάθαρο το γεγονός ότι τόσο οι οίκοι ευγηρίας όσο και οι φυλακές πρέπει να καταργηθούν.

Οι ηλικιωμένοι στους οίκους ευγηρίας και αλλού δεν είναι εγγενώς ευάλωτοι· ούτε τα άτομα με αναπηρία σε ιδρύματα είναι εγγενώς ευάλωτα. Και οι δύο αυτές οι ομάδες (μεταξύ άλλων) καθίστανται ευάλωτες. Αυτό σημαίνει ότι αναγκάζονται να γίνουν ευάλωτες. Η ευαλωτότητα δεν είναι ένα χαρακτηριστικό που ορισμένα άτομα κατέχουν ή ενσαρκώνουν. Όπως και η αναπηρία, η ευαλωτότητα είναι ένα φυσικοποιημένο εργαλείο εξουσίας που διαφοροποιητικά παράγει θέματα, υλικά, κοινωνικά, πολιτικά και σχεσιακά. Εν ολίγοις, είναι ακριβώς λόγω και μέσω του δυνητικού μηχανισμού της ευαλωτότητας και άλλων μηχανισμών που ορισμένα μέλη του πληθυσμού ευαλωτοποιούνται.

Με μερικές εξαιρέσεις, οι φεμινίστ@ φιλόσοφοι δεν έχουν εμπλακεί σε μία διαρκή κριτική εξέταση της έννοιας της ευαλωτότητας, αλλά αντίθετα θεώρησαν δεδομένη την υποτιθέμενα προ-λογική (prediscursive) της κατάσταση και της έδωσαν αξία. Το επιχείρημά μου είναι, ωστόσο, ότι η ευαλωτότητα, αντί για μία εγγενής ιδιότητα ορισμένων υποκειμένων, είναι ένα συγκεκριμένο κοινωνικό φαινόμενο από άποψη πλαισίου, ο επίκτητος χαρακτήρας του οποίου θα μπορούσε να αναγνωριστεί και να κατανοηθεί αν οι φεμινιστ@ φιλόσοφοι (μεταξύ άλλων) αποφάσιζαν να υιοθετήσουν την ιδέα της «συμβαντοποίησης» του Φουκώ[4]. Ο Φουκώ χρησιμοποίησε τον όρο συμβαντοποίηση για να περιγράψει μία διαδικασία ανάλυσης που ισοδυναμεί με μία «ρήξη της προφάνειας», η οποία κάνει ξεκάθαρη τη μοναδικότητα μίας δοσμένης πρακτικής ή μίας κατάστασης όπου σε κάθε άλλη περίπτωση θα υπήρχε μία τάση «να επικαλεστούμε μία ιστορική σταθερά ή ένα άμεσο ανθρωπολογικό χαρακτηριστικό, ή ακόμα μία προφάνεια που επιβάλλεται με τον ίδιο τρόπο στα πάντα».

Η συμβαντοποίηση προσπαθεί να δείξει ότι τα πράγματα δεν είναι τόσο αναγκαία όσο φαίνονται. Όπως παρατήρησε ο Φουκώ, «δεν ήταν τόσο προφανές ότι οι τρελοί έπρεπε να αναγνωριστούν ως ψυχικά ασθενείς· δεν ήταν τόσο προφανές ότι το μοναδικό πράγμα που μπορούσες να κάνεις με έναν παραβάτη, ήταν να τον κλείσεις μέσα· δεν ήταν τόσο προφανές ότι οι αιτίες της ασθένειας έπρεπε να αναζητηθούν στην ατομική εξέταση του σώματος κλπ.». Κανένα άτομο δεν είναι εγκληματίας αλλά πολλά άτομα εγκληματοποιούνται. Κανένα άτομο δεν είναι παράνομ@ μετανάστ@ αλλά πολλά άτομα καθίστανται παράνομα κατ’ αυτό τον τρόπο. Κανένα άτομο δεν έχει φυλή ή αναπηρία, αλλά κάποια φυλοποιούνται και καθίστανται ανάπηρα. Κανένα άτομο δεν είναι ευάλωτο (για να χρησιμοποιήσω τον όρο της Eva Kittay[5]) αλλά πολλά (συμπεριλαμβανομένων των ηλικιωμένων ατόμων, των ατόμων με αναπηρία και των φυλακισμένων ατόμων) ευαλωτοποιούνται.

Εν ολίγοις, τα ηλικιωμένα άτομα (και τα νεότερα άτομα με αναπηρία) στους οίκους ευγηρίας καθίστανται σταδιακά ευάλωτα, δηλαδή ευαλωτοποιούνται (για παράδειγμα) μέσω των ασύμμετρων σχέσεων εξουσίας που πειθαρχούν φαινομενικά κάθε πλευρά της (ιδρυματοποιημένης) καθημερινότητάς τους· καθίστανται ευάλωτα εξαιτίας κυβερνήσεων που υποχρηματοδοτούν τις υπηρεσίες και τους επιπλέον πόρους που θα τους επέτρεπαν να ζουν στην κοινότητα· και ευαλωτοποιούνται από μέλη της οικογένειας και κοινότητες που τα τοποθετούν σε τέτοια ιδρύματα από αμέλεια.

Η πανδημία του COVID-19 ανέδειξε τις μοιραίες συνέπειες αυτής της αδίστακτης ευαλωτοποίησης. Πρέπει να εξασφαλίσουμε ότι αυτές οι θανατηφόρες συνέπειες θα οδηγήσουν σε ευρύτερες και περισσότερο κριτικές πολιτισμικές συζητήσεις σχετικά με την ιδρυματοποίηση πολλών πολιτών, συζητήσεις που με τη σειρά τους θα κινητοποιήσουν σημαντικές κοινωνικές και πολιτικές αλλαγές στις πρακτικές και στις πολιτικές που κυβερνούν τις ζωές υποκειμένων που αποτελούν αυτό το πολιτικό σώμα.


[1] Εδώ γίνεται αναφορά σε οίκο ευγηρίας στην επαρχία του Οντάριο, όπου 29 άτομα που ζούσαν εκεί πέθαναν από τον νέο κορονοϊό: https://www.theguardian.com/world/2020/apr/08/canadian-nursing-home-reels-from-death-of-half-its-residents-bobcaygeon και https://globalnews.ca/news/6799094/coronavirus-covid-19-outbreak-bobcaygeon-nursing-home-deaths/ (Η σημείωση αυτή και όσες ακολουθούν είναι της μτφ.)

[2] Ο όρος «Υπάλληλοι προσωπικής στήριξης» (Personal Support Workers) αφορά σε μία κατηγορία επαγγελματιών υγείας στο Οντάριο, που όμως δεν έχουν κατοχυρωμένα επαγγελματικά δικαιώματα. Περισσότερα: https://personalsupportworkerhq.com/personal-support-worker/.

[3] Με τον όρο «Επαρχία» εννοείται το Οντάριο. Η διαχείριση του ζητήματος έγινε σε επίπεδο Επαρχίας, από την κυβέρνηση της Επαρχίας. Αξίζει να σημειωθεί ότι στο νομικό σύστημα του Καναδά υπάρχει διάκριση μεταξύ ομοσπονδιακών νόμων και νόμων σε επίπεδο Επαρχιών: https://thecanadaguide.com/basics/legal-system/.

[4] Η συγγραφέας αναφέρεται στο κείμενο του Φουκώ Γιατί η φυλακή; Ζητήματα μεθόδου που κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις εκδόσεις Πλέθρον (2019). Στο συγκεκριμένο παράθεμα η μετάφραση είναι δική μου και συμβουλεύτηκα το πρωτότυπο γαλλικό κείμενο, «Table ronde du 20 mai 1978» που περιλαμβάνεται στον δεύτερο τόμο των Dits et Écrits του Φουκώ από τις εκδόσεις Gallimard (2017): 839-854.

[5] Η Eva Feder Kittay είναι Αμερικανίδα φεμινίστρια φιλόσοφος που ασχολείται με πτυχές της Αναπηρίας. Ενδεικτικά, βλ. το άρθρο της «Vulnerability and the moral nature of dependency relations», στο Cudd, Ann E. και Andreasen, Robin O. (επιμ.), Feminist theory: a philosophical anthology (Oxford, UK Malden, Massachusetts: Blackwell Publishing 2005): 264-279. (https://en.wikipedia.org/wiki/Eva_Kittay.)

One thought on “Ο COVID-19 και η φυσικοποίηση της ευαλωτότητας. Της Shelley Tremain

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Create your website with WordPress.com
Ξεκινήστε
Αρέσει σε %d bloggers: