Ιός, πόλεμος και οδοί διαφυγής. Της Alice Dal Gobbo

[ Δημοσιεύτηκε στις 2 Απριλίου 2020 στο https://comune-info.net/virus-guerra-e-linee-di-fuga/?utm_source=mailpoet&utm_medium=email&utm_campaign=Caro+professor+Draghi Μετάφραση: Καλλιόπη Ράπτη ]

Η διαχείριση και η αφήγηση της έκτακτης ανάγκης του Covid-19 γίνεται από τα πάνω με τη γλώσσα του πολέμου. Η πρώτη συνέπεια αυτού είναι να αποσπάται η κατάσταση αυτή από την διερεύνηση των αιτίων της. Η δεύτερη συνέπεια είναι ένας ανανεωμένος πρωταγωνιστικός ρόλος του κράτους, ακόμη και συμβολικός, να ρυθμίζει και να ελέγχει την καθημερινή ζωή των απλών ανθρώπων, αλλά πρώτα απ’ όλα να προστατεύει τους κυρίαρχους του κέρδους. Παρ’ όλ’ αυτά, σε μεγάλη κλίμακα ανοίγονται απροσδόκητες οδοί διαφυγής, οι οποίες πρέπει να ενισχυθούν. Συλλογικές δράσεις όπως η συνεργασία, η φροντίδα, η δημιουργία αυτόνομων κόσμων γίνονται αντίδοτα στη μοναξιά και την περιθωριοποίηση. Και απορρίπτουν την ιδέα πως υπάρχει μόνο μία δομή, αυτή του κράτους, για να οργανωθούμε. «Δεν μένει παρά να συνεχίσουμε να αγωνιζόμαστε», γράφει η AliceDalGobbo, «ενισχυμένοι από το γεγονός ότι απέναντι στη μηδενιστική μάχη της επιβίωσης, εμείς αντιτάσσουμε την χαρούμενη οικοδόμηση της ζωής».

Σημειώσεις από έναν υπνωτιστικό αποπροσανατολισμό

Φαίνεται ότι ένας από τους ευκολότερους τρόπους να σκεφτεί κανείς την έκτακτη ανάγκη Covid-19 είναι μέσω της μεταφοράς του πολέμου. Ισχύει τόσο για την ιταλική κυβέρνηση, όσο και για τη διεθνή κοινότητα, και για δημοσιογράφους και διακεκριμένους φιλόσοφους. Από την άλλη πλευρά, υπάρχουν όλες οι προϋποθέσεις: ένας εχθρός, κοινότητες που πλήττονται, το καλό και το κακό, το κράτος και το καθεστώς εξαίρεσης, η κατάσταση έκτακτης ανάγκης, ακόμη και μια οικονομική κρίση (όχι μόνο αυτή που προοιωνίζεται, αλλά και αυτή που βρισκόταν, ήδη, εν εξελίξει). Και μετά οι προαναγγελίες: «μετά», τίποτα μεταξύ μας δεν θα είναι το ίδιο. Θα λέγαμε μάλιστα ότι, σύμφωνα με αυτή την αναπαράσταση, ο κόσμος έχει ήδη αλλάξει, θα πρέπει να προσαρμοστεί στη θυσία της ελευθερίας, στις νέες μορφές ελέγχου και οργάνωσης της καθημερινής ζωής, της εργασίας, της κοινωνικότητας. Αυτή η συνειδητοποίηση θα πρέπει, αθόρυβα και σταθερά, να γίνει μέρος της κοινής αίσθησης, υποστηριζόμενη από μηχανισμούς, που εξελίσσονται συντεταγμένα σε παγκόσμιο επίπεδο. Αλλά δεν φαίνεται να είναι τόσο εύκολο να μετατρέψουμε σε μια αναπαράσταση την υλικότητα της ζωής μας – τον πόνο, την ελπίδα, την αλληλεγγύη.

Μέσα από τον ανεσταλμένο χρόνο και χώρο της καραντίνας, η πολεμική αφήγηση αρχίζει να γίνεται αντικείμενο απερίφραστης κριτικής, κυρίως από τις πραγματικότητες και τα κινήματα που σχεδιάζουν κοινωνικο-οικολογικές και πολιτικές εναλλακτικές λύσεις. Η αφήγηση που επικεντρώνεται στον πόλεμο και την επιστροφή στην κανονικότητα είναι το πρόβλημα, επειδή αποσπά την τρέχουσα κατάσταση από τη διερεύνηση των αιτίων της, από τον προβληματισμό για το μέλλον και από την κριτική στα κοινωνικά πρότυπα που μας οδήγησαν σε αυτό το σημείο.

Τώρα που –ειρωνεία της τύχης– ένας αόρατος εχθρός καθιστά τον συσχετισμό των αντιμαχόμενων δυνάμεων πιο ορατό, η επιστροφή στην προ κρίσης «κανονικότητα» φαίνεται επίσης αδύνατη και όχι απλώς και μόνο απευκταία. Η κρίση, οι νεκροί, η ασυμμετρία με την οποία κατανέμονται οι καθημερινές δυσκολίες ή οι δυνατότητες θεραπείας, μας οδηγούν σε ένα σταυροδρόμι, με τρόπο τόσο άμεσο και βαθύ που δεν επιτρέπει πολλές διαδρομές διαφυγής.

Από τη μία πλευρά, υπάρχει μια απελπισμένη προσπάθεια να συσπειρωθούν οι γραμμές του σύγχρονου καπιταλιστικού συστήματος, που τώρα βρίσκεται σε κατάσταση διάλυσης, και να ενισχυθεί το υπάρχον για να ανακτήσει τον έλεγχο. Από την άλλη, υπάρχει η ιδέα ότι θα πρέπει να αλλάξουμε εντελώς τον τρόπο ζωής μας, και τα κριτήρια με τα οποία έχουμε οικοδομήσει τον κόσμο. Επιστροφή στην κανονικότητα σημαίνει αντιστάθμιση μιας οικονομικής, κοινωνικής, πολιτικής κρίσης, και κρίσης των σχέσεων, μέσα στο ίδιο σχήμα της ανελέητης εκμετάλλευσης που μας έχει φέρει σε αυτό το σημείο.

Η πολεμική αφήγηση, όμως, δεν θα μπορέσει να κρύψει την πραγματικότητα και τις υλικές ανάγκες, δεν θα μπορέσει να δικαιολογήσει τις ανισότητες που η κρίση όξυνε. Σε ευρεία κλίμακα γεννιούνται οδοί διαφυγής που αντιτίθενται στην καταστροφή και οι υπάρχουσες δυνητικότητες για ριζοσπαστικό μετασχηματισμό μένει να ανακαλυφθούν, να εξεταστούν και να δοκιμαστούν. Αναδύονται και ενισχύονται ακριβώς στο πιο ακραίο πλαίσιο της κρίσης.

Η νόρμα του πολέμου

Η εμφάνιση του Covid-19 μάς έχει βυθίσει όλες και όλους σε μια, κατ’ επίφαση, νέα διάσταση ζωής. Ας επιστρέψουμε στο επίσημο αφήγημα, εκείνο ενός Κράτους που εισβάλλει όλο και περισσότερο στην καθημερινή ζωή –αλλά και σε συμβολικό επίπεδο– με μηχανισμούς επιτήρησης, ελέγχου και ασφάλειας. Είναι ο πόλεμος που το δικαιολογεί. Το Κράτος επιστρατεύει όλα τα μέλη του, τους «πολίτες», να πολεμήσουν έναν αόρατο εχθρό.

Ο καθένας πρέπει να κάνει το καθήκον του, να είναι υπεύθυνος. Ωστόσο, πρόκειται για μια περίεργη, σχεδόν παράδοξη «υπευθυνότητα». Αφορά όλους, αλλά ο καθένας την ασκεί μεμονωμένα. Καλεί τους ανθρώπους να μάχονται ενεργά, αλλά είναι γεμάτη με απαγορεύσεις. Οι οδηγίες και τα διατάγματα των δημόσιων θεσμών, οι οποίοι συχνά είναι μακρινοί και αφηρημένοι, υπαγορεύουν την ηθική ερμηνεία τού τι είναι σωστό και λάθος, διεισδύοντας ακόμα και στις πιο ενδόμυχες πτυχές της ζωής.

Και παρόλο που η νέα αυτή μαζική ηθικοποίηση αποβλέπει στο να συμπεριφέρονται τα άτομα κατά τρόπο «κατάλληλο», ενεργώντας από μόνα τους με μια αυτοπειθαρχία που δεν απαιτεί εξωτερικές παρεμβάσεις, η κυβέρνηση αναπτύσσει έναν πραγματικό πολεμικό μηχανισμό –drones, στρατό, αστυνομία, ψηφιακό έλεγχο– για να βεβαιωθεί ότι το κάνουν. Αυτό δεν αποτελεί εξαίρεση, αλλά μια εντατικοποίηση των τυπικά σύγχρονων λειτουργικών συστημάτων. Η βιοπολιτική κυβερνησιμότητα χαρακτηρίζεται από την ιδέα ότι υφίστανται άτομα αφηρημένα και θεσμοί που τα ενσωματώνουν δίνοντας την κατάλληλη μορφή στα σώματα, τις συνήθειες και τα σύμβολα.

Από την άλλη, το αφήγημα –κατεξοχήν ευρωπαϊκό και αρσενικό (βλ. https://comune-info.net/la-violenza-ha-un-sesso/, Lea Melandri)– για το σύγχρονο Κράτος αρχίζει ακριβώς με τον πόλεμο. Πριν υπήρχε η φυσική κατάσταση, ο πόλεμος όλων εναντίον όλων, η διαιώνιση της ζωής που εξαρτάται από κάτι ανώτερο που την διέπει και την ελέγχει αφαιρώντας της ένα μέρος ελευθερίας. Δεν θα μπορούσαμε να επιβιώσουμε χωρίς μια πατερναλιστική μορφή ρύθμισης.

Αλλά σε τι συνίσταται, στην πραγματικότητα, αυτός ο ανανεωμένος πρωταγωνιστικός ρόλος του Κράτους στο πλαίσιο της κρίσης του παγκόσμιου καπιταλισμού; Πώς συσχετίζεται το αφήγημα της παρέμβασης για τη δημόσια υγεία με την πραγματικότητα των διατάξεων έκτακτης ανάγκης; Μοιάζει προφανές ότι, παρά τις απεργίες και τις διαμαρτυρίες, η παραγωγή σε εργοστάσια και τηλεφωνικά κέντρα, η διανομή μεγάλων αλυσίδων και ολόκληρο το σύστημα εφοδιασμού, ακόμη και για τα μη βασικά προϊόντα, ήταν όσο το δυνατόν πιο προστατευμένα και εγγυημένα.

Η ψηφιοποίηση των επικοινωνιών, της εργασίας και της εκπαίδευσης πραγματοποιήθηκε εξ ολοκλήρου υπέρ των μεγάλων ιδιωτικών πλατφορμών (βλ. https://comune-info.net/il-dominio-di-big-tech/, Davide Lamanna). Κι ενώ στέλνουν μερικά εκατομμύρια ανθρώπους να εργαστούν, συχνά συνωστισμένους στα μέσα μαζικής μεταφοράς, την ίδια στιγμή κλείνουν τα πάρκα και ποινικοποιούν τις υπαίθριες δραστηριότητες. Ο κίνδυνος εντοπίζεται στην «ανεύθυνη» ατομική δράση.

Μια ολοένα και πιο βαθιά κοινωνική σύγκρουση διοχετεύεται σε έναν πολλαπλασιασμό μικρών ατομικών εκστρατειών που ενοποιούνται ψευδώς από την έκκληση για συλλογική θυσία. Και ενώ είναι σαφές ότι οι προϋποθέσεις της πανδημίας δημιουργήθηκαν από την υποβάθμιση των οικοσυστημάτων και τη ρύπανση που προκαλούν οι καπιταλιστικές βιομηχανικές και αγροτοβιομηχανικές δραστηριότητες, στην ρητορική του πολέμου όλα συρρικνώνονται σε έναν ανταγωνισμό μεταξύ των ανθρώπινων όντων και μιας «μεμονωμένης» βιολογικής οντότητας, ανοίγοντας, επί τη ευκαιρία, δυνατότητες για περαιτέρω κέρδη (εμβόλια, ιδιωτικοποίηση της φροντίδας).

Προκειμένου να ευνοήσει την κυκλοφορία και τη συσσώρευση του κεφαλαίου, η κυβέρνηση έκτακτης ανάγκης ενεργεί για να καθυποτάξει με πειθαρχικές μεθόδους, και όχι για να διασφαλίσει, τη συλλογική υγεία και ελευθερία. Είναι προφανές ότι βρισκόμαστε ακόμα εντός του μεγάλου νεοφιλελεύθερου προγράμματος και ότι το «ανώτερο αγαθό» είναι η σταθερότητα του συστήματος. Και, φυσικά, οι μορφές αυτού του «πολέμου ενάντια στον ιό» έχουν το πλεονέκτημα ότι αποφεύγουν την προβληματοποίηση του σύγχρονου κοινωνικο-οικολογικού καθεστώτος. Ωστόσο, είναι απορίας άξιον για πόσο καιρό ακόμα θα είναι δυνατό αυτό, για πόσο θα μπορεί να κρύβεται η κοινωνική επιλογή που διαιωνίζεται.

Το γεγονός ότι η βίαιη εισβολή του βιολογικού, του ιού, κινδυνεύει να οδηγήσει το σύστημα σε κατάρρευση, είναι από μόνο του έκφραση της αποτυχίας ενός συστήματος που για αιώνες ισχυριζόταν ότι είναι σε θέση να ιδιοποιείται τα πάντα, να χειραγωγεί και να εκμεταλλεύεται κατά βούληση τη βιόσφαιρα. Οι διεκδικήσεις για το δικαίωμα στην υγεία των εργαζομένων (σήμερα, όπως και στο παρελθόν) εκφράζουν τη θεμελιώδη ασυμβατότητα μεταξύ της λογικής της αναπαραγωγής και της λογικής της αξιοποίησης (δημιουργίας υπεραξίας), μεταξύ της ζωής και της καπιταλιστικής συσσώρευσης.

Οι διάφοροι αγώνες κατά της επισφάλειας υποδηλώνουν επίσης ότι η γενικευμένη εκμετάλλευση είναι σοβαρά μη βιώσιμη και μάλιστα μη βιώσιμη σε ευρεία κλίμακα. Εν τω μεταξύ το κράτος, αντί για περισσότερο ισχυροποιημένο, φαίνεται, αντίθετα, να αποδυναμώνεται από έναν εχθρό που δεν μπορεί πλέον να τον διαχειριστεί μέσα στο πεπαλαιωμένο του πλαίσιο, που είναι φτιαγμένο από σύνορα, γεωγραφικούς και κοινωνικούς αποκλεισμούς, «ηγεμονίες».

Ακόμη και η έκκληση για «εθνική ενότητα» μεταφράζεται σε έναν κατακερματισμό του κοινωνικού ιστού: καλοί και κακοί, προνομιούχοι και λιγότερο προνομιούχοι, πολιτισμένοι και απολίτιστοι, ανοσοποιημένοι και μεταδότες της μόλυνσης. Η διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στον φίλο και τον εχθρό διαρρηγνύεται και τεμαχίζεται σε ένα πλήθος εσωτερικών ορίων, μέχρι που χάνεται τελείως από τα μάτια μας το τι είναι, κατά βάθος, αυτό που πρέπει να πολεμήσουμε. Πολεμάμε κι αυτό είναι.

Οι τρόποι της ανοικοδόμησης

Η αδυναμία αντίδρασης, η εντατικοποίηση της καταστολής και του ελέγχου, των διάφορων μορφών βιολογικής και κοινωνικής ανοσοποίησης, οι μικρές ελευθερίες που απαγορεύονται στο όνομα της μαζικής αναδιάρθρωσης των διαδικασιών αξιοποίησης προς τον σκοπό μιας ευρείας επανοργάνωσης των διαδικασιών πρόσκτησης υπεραξίας… Όλα αυτά υπογραμμίζουν την βιαιότητα ενός συστήματος που δεν αποδέχεται αλλά καταπολεμά την ετερότητα, καθιστούν ορατή την απομόνωση και ακυρώνουν τις προσπάθειες αντιπαράθεσης της προόδου στις υλικές ανάγκες. Η τεχνολογική εξέλιξη και η ενίσχυση των αλυσίδων διανομής δεν θα αρκέσουν για να αντισταθμίσουν την ανάγκη της συνάντησης.

Η έκτακτη ανάγκη μπορεί να παράγει ως απάντηση ακόμη και μια πλήρη επανεξέταση και αμφισβήτηση του σύγχρονου καπιταλιστικού μοντέλου της κοινωνικο-οικολογικής οργάνωσης. Αναδύονται με τρόπο αποφασιστικό μορφές δημιουργικής κινητοποίησης, μέσα στις οποίες ένας μεγάλος πλούτος οργανωτικής δεξιότητας, επαφών και προτάσεων γίνονται τα νέα μέσα για έναν αυθύπαρκτο βίο, ως απάντηση στην κρίση.

Οι εθελοντικές ταξιαρχίες έκτακτης ανάγκης, για παράδειγμα, είναι επίσης αντίδοτα στη μοναξιά, την περιθωριοποίηση, στην απλή κατάσταση ανάγκης στην οποία πολλοί άνθρωποι είχαν εγκαταλειφθεί. Ο πολλαπλασιασμός των συνελεύσεων και των κινημάτων που διεκδικούν την οικοδόμηση πιο δίκαιων μορφών οικονομίας, οι εκστρατείες για το δικαίωμα στην υγεία οι οποίες συγχωνεύονται με τα οικολογικά αιτήματα, τα δίκτυα της αλληλέγγυας οικονομίας.

Ακόμη και η απλή και καθημερινή ενασχόληση με άλλα ανθρώπινα ή μη όντα, η φρίκη για τις ανισότητες που συνεχίζουν να ενισχύονται, η επιθυμία για μια απελευθερωμένη κοινωνικότητα και για μια δυνατότητα αυτόνομης επιλογής έχουν γίνει μορφές αντίστασης. Όλες αυτές οι κινητοποιήσεις μπορούν να χαράξουν ενεργά τη δεύτερη πλευρά της διακλάδωσης: προτείνοντας τρόπους ζωής και οργάνωσης ριζικά διαφορετικούς.

Η οικολογική και κοινωνική αβεβαιότητα, που αναδεικνύει η πανδημία, είναι αποτέλεσμα συστημάτων που βασίζονται στην εκμετάλλευση και την άσκηση καταπίεσης των ανθρώπων σε άλλα ανθρώπινα όντα και στην υπόλοιπη βιόσφαιρα. Η σοβαρότητά της δεν αφήνει πια άλλο περιθώριο: η αλλαγή πρέπει να είναι ριζική και να απορρίπτει κάθε πρακτική κυριαρχίας. Η αντιμετώπιση της ζωής ως πολέμου νομιμοποιεί καταπιεστικές σχέσεις στο όνομα της επιβίωσης. Η κοινωνία μάχεται με μια εχθρική «φύση» και για το λόγο αυτό πρέπει να την υποτάξει. Τα άτομα αποσκοπούν στην πλήρη οικειοποίηση της φύσης και τα ανώτερα θεσμικά όργανα μόνο εν μέρει μπορούν να συγκρατήσουν την απληστία αυτή.

Σε αυτό το πλαίσιο, η ελευθερία έχει πάντοτε αρνητικό χαρακτήρα, μπορεί να βιωθεί μόνον παρά τους περιορισμούς που επιβάλλονται από την κοινωνική, πολιτική και οικολογική ζωή. Για να είναι εφικτή η αλλαγή, χρειάζεται να θέσουμε τα υλικά και συμβολικά θεμέλια, ώστε η ζωή και η ελευθερία να είναι κάτι άλλο: να είναι συνεργασία, φροντίδα, δημιουργία –με τρόπο αυτόνομο, συλλογικό και αυθόρμητο– αυτοκαθοριζόμενων μορφών ύπαρξης. Αυτές οι μορφές απορρίπτουν την ιδέα ότι υπάρχει μία και μοναδική αντίληψη περί δημοκρατίας και ότι οι δομές που επικρατούν μέχρι στιγμής, όπως το Κράτος, είναι οι μόνες δυνατές.

Η υπευθυνότητα εδώ δεν είναι ο αυτοπεριορισμός στο όνομα ενός αφηρημένου νόμου: είναι μια πρακτική απάντησης, ευαίσθητη στον συγκεκριμένο άλλο – στην ανάγκη, στην επιθυμία. Αλλά, πάνω από όλα, ευθύνη μας είναι και παραμένει ο αγώνας μας ενάντια στο σύστημα που θυσιάζει διαρκώς τη ζωή για το κέρδος.

Η απάντηση θα είναι βίαιη και σκληρή. Για μια μηχανή πολέμου που έχει γίνει υπερτροφική, ο εχθρός μπορεί ξαφνικά να γίνει «απροσδιόριστος, πολύμορφα παρεμβατικός και πανταχού παρών». Όχι πια μόνο ο ιός, αλλά οποιοσδήποτε αντίπαλος της καθεστηκυίας τάξεως. Για το λόγο αυτό προκαλεί φόβο το μεγάλο πείραμα που διεξάγεται στη διαχείριση έκτακτης ανάγκης, γιατί η τόσο καλά εξοπλισμένη μηχανή δεν θα σταματήσει εύκολα. Ο εχθρός, στην έκτακτη ανάγκη, συνεχίζει πάντα να πολλαπλασιάζεται. Όλοι μας βρισκόμαστε στη διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στο να είμαστε τα θύματα ή να είμαστε ο εχθρός. Δεν μένει παρά να συνεχίσουμε να παλεύουμε, ενισχυμένοι από το γεγονός ότι στη μηδενιστική μάχη για την επιβίωση αντιτάσσουμε την χαρούμενη οικοδόμηση της ζωής.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Create your website with WordPress.com
Ξεκινήστε
Αρέσει σε %d bloggers: