To μανιφέστο του COVID-19. (Σημειώσεις για ένα μετά που θα μπορούσε να είναι πριν). Του Leonardo Caffo

[ Το κείμενο δημοσιεύτηκε στα αγγλικά στο Neroeditons . Μετάφραση: Ροδάνθη Σκουρτέλλη ]

Στις παρούσες συνθήκες έκτακτης ανάγκης και κοινωνικής απομόνωσης, μας δίνεται η ευκαιρία να αναλογιστούμε τον κόσμο-όπως-τον-ξέρουμε, την κοινωνικότητα, την οικονομία, την ανθρωπότητα στο σύνολό της. Πριν λίγο καιρό, ο Ιταλός φιλόσοφος LeonardoCaffo δημοσίευσε, στον προσωπικό του ιστότοπο1 τις σκέψεις του, καλώντας μας να προβληματιστούμε πάνω στο πιθανολογούμενο συλλογικό μας μέλλον.

Στο βιβλίο μου Fragile Umanità (Εύθραυστη Ανθρωπότητα) (2017), υποστηρίζω ότι η ανθρωπότητα βρίσκεται στα πρόθυρα κατάρρευσης. Η οικοθέση2 μας και η «κανονική» ζωή μας σύντομα θα υποχωρήσουν εξαιτίας είτε μιας πανδημίας είτε μιας περιβαλλοντικής καταστροφής είτε λόγω κακής διαχείρισης των φυσικών πόρων. Η ευαλωτότητα του Homo Sapiens έχει διττή ανάγνωση. Πρώτον, εννοιολογική. Δεν έχουμε πλήρη γνώση τι πραγματικά είναι η «ανθρωπότητα», σε ποιο σημείο αρχίζει και σε ποιο τελειώνει. Επίσης, δεν αντιλαμβανόμαστε πλήρως εάν στο μέλλον θα υπάρξει ένα πιο άρτιο μοντέλο που να εφαρμοστεί σε όλους τους ανθρώπους (για παράδειγμα, τι προβλήματα θα αντιμετώπιζε η φυλή Γιανομάμι3 στην περίπτωση που είχε προσβληθεί από τον Covid-19; Θα ήταν ωφέλιμο το μοντέλο και για αυτούς;) Δεύτερον, αντικειμενική. Δεν γνωρίζουμε πότε η ανθρωπότητα θα σταματήσει να ερμηνεύει την έννοια της προόδου ως συνεχή εξώθηση τόσο των ορίων της, όσο και των ορίων των πόρων του πλανήτη.

Αδιαφορώντας για την ευαλωτότητά της, η ανθρωπότητα στο μεγαλύτερο μέρος της μάχεται αυτή τη στιγμή ενάντια σε έναν ιό. Εάν προβεί σε ενέργειες που θα αφορούν μόνον στις επιπτώσεις του (δηλαδή στον ιό καθαυτόν) και όχι στις αιτίες (στις συνθήκες, δηλαδή, που ευνοούν την ανάπτυξή του), θα χάσει τη μάχη. Η κοινωνία, όπως την γνωρίζουμε, ίσως επιβιώσει (με την εξεύρεση ενός επαναληπτικού εμβολίου ή την ριζική αλλαγή των κανόνων κοινωνικότητας και την περιοδική εφαρμογή της καραντίνας) ή θα καταρρεύσει οριστικά. Είναι σαφές πως η επιβίωση και η κατάρρευση είναι τα δύο πιθανότερα ενδεχόμενα που συνδέονται άμεσα με την τρέχουσα κατάσταση. Αν η κοινωνία μας επιζήσει αυτήν τη φορά, σίγουρα θα καταρρεύσει στην επόμενη πανδημία ή σε ενδεχόμενη οικολογική κρίση. Αν η κοινωνία καταρρεύσει αργότερα, της δίνεται τώρα η ευκαιρία να μπορέσει να εγκαθιδρύσει το συντομότερο δυνατόν ένα νέο πρότυπο συνύπαρξης του Homo Sapiens με τον πλανήτη.

Τρέχουσες ιδέες, που μέχρι τώρα θεωρούνταν προφανείς, αποδείχθηκαν τραγικές παρανοήσεις για ολόκληρο το ανθρώπινο είδος. Φιλοσοφίες και τεχνολογίες της προόδου, που θεωρούσαν δεδομένο ότι θα ζούσαμε για πάντα, συνέβαλαν στην αστικοποίηση πολλών χωρών και στην επικυριαρχία της τεχνολογίας στον πλανήτη. Εμπεδώθηκε η αντίληψη πως θα αρκούσε να περιοριστούν οι εκπομπές του διοξειδίου του άνθρακα ή να αντικατασταθούν με γυάλινα τα πλαστικά μπουκάλια μιας χρήσης. Στην πραγματικότητα τίποτα ουσιαστικό δεν έγινε εκτός από το να εξανεμιστεί κάθε ευκαιρία για τον Homo Sapiens να ζήσει μια αξιοβίωτη ζωή πάνω στον πλανήτη. Αυτές τις μέρες ακούγεται συχνά η έκφραση «επιστροφή στην κανονικότητα» – σαν αυτό που ζούσαμε πριν τον Covid-19 να ήταν «φυσιολογικό»: η κοινωνική διάλυση, η φτώχεια, η εκμετάλλευση των ζώων, η ολοένα αυξανόμενη περιβαλλοντική καταστροφή. Όλα αυτά θα μπορούσαν ενδεχομένως να φαίνονται κανονικά σε ένα μικροσκοπικό κομμάτι του Δυτικού Κόσμου, πεπεισμένο πως τα τελευταία πενήντα χρόνια ευρείας «ευημερίας» αποτελούν νόρμα και όχι αλλοίωση που βασίζεται στην εκμετάλλευση των λαών, σε πόλεμους, λιμούς και στη βίαιη εξάλειψη της οποιασδήποτε διαφορετικότητας.

Η άνευ όρων ανάπτυξη της παγκοσμιοποίησης και των τεχνολογιών έχει προκαλέσει ανεπανόρθωτη ζημιά στη φύση της πραγματικότητας, επιφέροντας μια μακρά περίοδο οδυνηρής προσαρμογής στις συνέπειες. Υπάρχουν αρκετοί όροι (Ανθρωπόκαινος εποχή,4 Κεφαλαιόκαινος εποχή5) για να ονομάσουμε αυτή την κατάσταση πραγμάτων. Βρισκόμαστε στην έναρξη αυτής της πολύ μακράς, οδυνηρής περιόδου.

Στις διάφορες θέσεις περιορισμένης ή διευρυμένης εξουσίας που κατά καιρούς βρέθηκε ο καθένας από εμάς, συμβάλαμε, με τον ένα ή τον άλλον τρόπο, στην υποβάθμιση ζωντανών οργανισμών και άλλων μορφών ζωής σε εμπορεύματα. Σήμερα τα ζώα και η βιοποικιλότητα έχουν μετατραπεί σε τροφή· η επιστήμη μετατρέπει τα ζώα σε αναλώσιμα σώματα για τη δοκιμή φαρμάκων και εμβολίων, ενώ η φύση θεωρείται κάτι έξω από εμάς. Σήμερα μας εκπλήσσει επειδή μια νυχτερίδα, που φαγώθηκε ωμή, έχει τινάξει στον αέρα την κανονικότητά μας, ενώ η κοινωνική ανισότητα, αλλά και η φτώχεια, έχουν προ πολλού γίνει θεσμός. Ο κόσμος μας, ενώ είναι έτοιμος να καταρρεύσει, συνειδητοποιούμε πως δεν θα τελειώσει. Αλλά ο κόσμος-όπως-τον-ξέρουμε αρνείται να επενδύσει σε ό,τι θα ήταν εξαιρετικά χρήσιμο σήμερα: στην παγκόσμια υγεία, στην υποχρεωτική φροντίδα του περιβάλλοντος, στο τέλος της εκμετάλλευσης των ζώων, στο τέλος του εθνικού κράτους και της ιθαγένειας. Σήμερα, η ανθρωπότητα έχει σε μεγάλο βαθμό συστρατευτεί ενάντια στο μόνο πράγμα που θα μπορούσε να την σώσει: τη φύση.

Προφανώς, όταν το σύστημα στο σύνολό του ξαφνικά θα καταρρεύσει, οι συνέπειες θα είναι εξαιρετικά οδυνηρές. Στην πραγματικότητα, κανένας από εμάς δεν είναι έτοιμος να αλλάξει τον τρόπο ζωής του, και αυτό αναπόφευκτα μπορεί να οδηγήσει είτε σε μια νέα μορφή φυσικής επιλογής είτε σε κάποιο νέο είδος. Ωστόσο, όπως προτείνουν εδώ και δεκαετίες οι περισσότερες ριζοσπαστικές φιλοσοφίες, πρέπει να κατανοήσουμε πλήρως ότι, εάν το σύστημα ανακάμψει μετά τον Covid-19, και επιδιώξει νέες περιόδους αλαζονικής οικονομικής ευμάρειας σε βάρος της οικολογίας, το τελικό αποτέλεσμα δεν θα είναι η δυστυχία πολλών αλλά το τέλος όλων μας ανεξαιρέτως. Βρισκόμαστε μπροστά σε ένα δίλημμα, και το σύστημα της θεσμικής πολιτικής είναι εντελώς απροετοίμαστο.

Δεν έχει σημασία πότε θα συμβεί κάτι τέτοιο – σε δέκα μήνες ή σε δέκα χρόνια. Αυτό που έχει σημασία είναι να συνειδητοποιήσουμε άμεσα ότι πρέπει να μπει τέλος στην εκμετάλλευση της συλλογικής άγνοιας (της πραγματικής μάστιγας που πρέπει να καταπολεμήσουμε), ώστε να μπορέσουμε να συζητήσουμε τι θα ακολουθήσει μετά τη λήξη όλων των περιορισμών, με ποιο τρόπο και σε ποιο βαθμό χρειάζεται να προετοιμαστούμε για την ανασυγκρότηση. Όλοι γνωρίζουμε πως, αν αυτές τις μέρες το διαδίκτυο πέσει από υπερφόρτωση, θα ακολουθήσει σίγουρα η κατάρρευση της κοινωνικότητάς μας, πράγμα που πιθανόν να μας ωθήσει σε μια ασύλληπτη επανάσταση.

Αντί να μιμούμαστε τη χαμένη κανονικότητά μας, με τηλεδιασκέψεις με τηλεδιασκέψεις στο Instagram ή με πάρτι στο Facebook και το Tik Tok, ας διεκδικήσουμε μαζικά, αν όχι το αδύνατο, τουλάχιστον το ασυνήθιστο: την ύπαιθρο αντί για την πόλη, τη φύση αντί για την τεχνολογία, μια σύντομη, αξιοβίωτη ζωή αντί για μια μακρόσυρτη επιβίωση, το τέλος της σπατάλης του χρόνου και την έναρξη της διεκδίκησης της ζωής.

Η απομόνωση στο σπίτι θέτει ζητήματα που σχετίζονται με την ταξική πάλη, τα οποία υποτιμήσαμε στο παρελθόν ζώντας τον παραπλανητικό μύθο της συλλογικής ευημερίας. Σήμερα, σε συνθήκες κοινωνικού αποκλεισμού, ο καθένας μας αντιλαμβάνεται ότι τίποτα δεν θα είναι όπως πριν. Η αλλαγή μάς έχει παραλύσει, αλλά και ποτέ δεν αισθανθήκαμε πιο ζωντανοί. Ένας καινοφανής ελεύθερος χρόνος μάς δίνει την ευκαιρία να σκεφτούμε, να διαβάσουμε, να γράψουμε, να αγαπήσουμε, αλλά και να βιώσουμε την κατάθλιψη, συνειδητοποιώντας ότι αυτό που συνηθίζαμε να ονομάζουμε κανονικότητα είναι στην πραγματικότητα η συνθήκη που επέφερε την τραγωδία αυτή.

Δεν έχει μεγάλη σημασία να καταλάβουμε ποιος έκανε «το λάθος»· το κακό έχει πλέον εξαπλωθεί. Σημασία έχει τώρα να προσπαθήσουμε να διαχειριστούμε την ευθραυστότητα του είδους μας, έχοντας κατανοήσει ότι ο κόσμος-όπως-τον-ξέρουμε σύντομα δεν θα υπάρχει. Έχει έρθει πλέον η ώρα να εμφανιστεί ένα «νέο ανθρώπινο είδος» (όπως έχω αναλύσει στο βιβλίο μου Fragile Umanità).

Στη φιμωμένη κοινωνία του σήμερα –σε αυτήν που εμείς αισθανόμαστε πως δεν χωράμε– χρειάζεται να καταβάλουμε ελάχιστη προσπάθεια για τα πάντα: για το φαγητό, το νερό, τη διασκέδαση, τα ταξίδια. Αλλά ένας άλλος κόσμος μάς περιμένει, όπου ο καθένας θα πρέπει να είναι «δημιουργός» της ύπαρξής του και θα λειτουργεί εντελώς διαφορετικά. Θα είμαστε λιγότεροι άνθρωποι; Μπορεί. Θα ζήσουμε λιγότερο; Πιθανόν. Τότε, όλες αυτές οι θεωρίες σύμφωνα με τις οποίες η τεχνολογία θα μας έκανε άτρωτους και αθάνατους ήταν κατά κύριο λόγο αναληθείς; Προφανώς! Επομένως, μήπως να προβληματιστούμε πώς θα δώσουμε τέλος σε διάφορες παρεκτροπές ώστε να πετύχουμε τους αρχικούς και πραγματικούς μας στόχους; Νομίζω πως κάτι τέτοιο είναι ανάγκη επιτακτική!

Τις επόμενες μέρες και τους επόμενους μήνες, η κατάσταση μπορεί να επιδεινωθεί. Εάν η επιστήμη δεν βρει την θεραπεία σε σύντομο χρονικό διάστημα, αργά ή γρήγορα ο εγκλεισμός στο σπίτι θα προξενήσει απόγνωση, απελπισία, ενδοοικογενειακή βία, αυτοκαταστροφικές πράξεις, αποξένωση, περιστατικά αλλόκοτης συμπεριφοράς και διαταραχή προσωπικότητας. Όλα όσα κρύψαμε στο συρτάρι –ελπίζοντας πως θα τα κουκουλώσουν οι «υποχρεώσεις» στην ατζέντα μας– τώρα είναι έτοιμα να ξαναβγούν στην επιφάνεια. Θα υποστούμε πλήγμα. Πρέπει όμως να παλέψουμε για τον νέο κόσμο έχοντας επίγνωση πως δεν σχεδιάζουμε εμείς την πραγματικότητα, αλλά η πραγματικότητα καθορίζει εμάς.

Σ’ αυτές τις λίγες σελίδες απλοποιώ σκέψεις φιλοσόφων και διανοουμένων –οι όποιες για χρόνια θεωρούνταν μειοψηφικές– ενάντια στον διάχυτο τεχνολογικό ενθουσιασμό, ενάντια στην ιδέα ενός «καλύτερου» μέλλοντος – πάντα καλύτερου από το παρελθόν. Η ανθρωπότητα σήμερα –ευάλωτη όσο ποτέ άλλοτε– μπορεί να περάσει σε μια νέα εξελικτική φάση θεωρώντας τον εαυτόν της μοναδικό και ενιαίο, χωρίς εθνοτικές ομάδες, έθνη, χωρίς διαιρέσεις και εθνικιστικό εγωισμό. Ήταν ο κόσμος μας, κόσμος ανέσεων και σιγουριάς; Πιθανόν, αλλά ήταν και ένας κόσμος πολέμων, βίας, σκοτωμών και αφανισμού της βιοποικιλότητας… σίγουρα όχι ο «φυσιολογικός κόσμος» στον οποίον επιθυμούμε να επιστρέψουμε.

Ο κατ’ ουσίαν εθισμός μας σε ορισμένες πρακτικές αποδείχτηκε αποτελεσματικότερη κινητήρια δύναμη από την επιδίωξη εκείνη που είναι η πιο σημαντική και ισχυρή για τον άνθρωπο: την επιδίωξη της ελευθερίας. Στο τέλος, φυσικά θα βγούμε από τα σπίτια μας, αλλά δεν θα ξαναμπούμε σε λεωφορεία γεμάτα κόσμο, ούτε θα εργαστούμε ξανά είκοσι ώρες το εικοσιτετράωρο, γιατί ευτυχώς αυτός ο κόσμος σήμερα-αύριο θα καταρρεύσει. Πιστεύαμε αφελώς ότι διαθέτουμε υπερβολική δύναμη να εξουσιάσουμε τη φύση· ενώ αυτό αποδείχθηκε η συντομότερη οδός προς την αυτοκαταστροφή. Επομένως, το ερώτημα παραμένει: πόσα διαφορετικά μοντέλα υπάρχουν για να συγκροτήσουμε το ζην μας πάνω στον πλανήτη; Μην είστε δογματικοί, χαμογελάστε, αυτές οι λίγες σελίδες δεν είναι παρά η σύνοψη των πολυάριθμων σελίδων που απαιτούνται να γραφτούν για να απαντηθούν κάποια θεμελιακά ερωτήματα. Το μέλλον του Homo Sapiens προσομοιάζει περισσότερο στο μακρινό του παρελθόν παρά σε όλες τις θεωρίες με τις οποίες είχαμε θρέψει τις ψευδο-βεβαιότητές μας.

Ίσως κάνω λάθος! Μπορεί να μην είναι ο Covid-19 αλλά ο Covid-25 που θα μας δώσει αυτή την «ευκαιρία», αλλά ο χρόνος να σκεφτούμε και να προετοιμαστούμε για όσα έχουν ειπωθεί είναι πολύ βραχύς. Ας μην ολιγωρήσουμε άλλο .

Ο LEONARDO CAFFO είναι φιλόσοφος και συν-επιμελητής στο Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης και Design, Triennale di Milano, καθηγητής Οντολογίας στο Politecnico di Torino και καθηγητής Φιλοσοφίας της Τέχνης στη Σχολή Καλών Τεχνών (NABA) του Μιλάνου. Το τελευταίο του βιβλίο Il cane e il filosofo (Ο σκύλος και ο φιλόσοφος) (2020) εκδόθηκε από τον εκδοτικό οίκο Mondadori.

1 https://leonardocaffo.org/2020/03/22/manifesto-covid/

2 Στην οικολογία, ως οικοθέση (ή οικολογικός θώκος ή βιοθέση) ορίζεται το σύνολο των αβιοτικών και βιοτικών παραμέτρων του περιβάλλοντος που αξιοποιεί ένας οργανισμός. Ο όρος περιέχει όλα τα χαρακτηριστικά και τις σχέσεις που αναπτύσσει ένας οργανισμός στο οικοσύστημά του, όπως τις αναπαραγωγικές του διεργασίες, τις τροφικές σχέσεις ή τις αλληλεπιδράσεις του με ένα βιότοπο. (Σ.τ.μ.)

3 Οι Γιανομάμι είναι μια φυλή περίπου 35.000 ιθαγενών που ζουν σε 200-250 χωριά στο τροπικό δάσος του Αμαζονίου στα σύνορα Βενεζουέλας και Βραζιλίας. (Σ.τ.μ.)

4 Ανθρωπόκαινος εποχή: ή Εποχή του Ανθρώπου, η τρέχουσα γεωλογική εποχή κατά την οποία η καπιταλιστική δραστηριότητα της «συσσώρευσης για χάρη της συσσώρευσης» έχει διεισδύσει σε κάθε γωνιά του βιοφυσικού περιβάλλοντος του πλανήτη, σε σημείο που η επιβίωση του καπιταλιστικού συστήματος να έχει καταστεί υπαρξιακή απειλή για την επιβίωση της ανθρωπότητας στο σύνολό της. (Σ.τ.μ.)

5 Κεφαλαιόκαινος εποχή: ή Εποχή του Κεφαλαίου, συνώνυμη της Ανθρωποκαίνου εποχής. (Σ.τ.μ.)

One thought on “To μανιφέστο του COVID-19. (Σημειώσεις για ένα μετά που θα μπορούσε να είναι πριν). Του Leonardo Caffo

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Φτιάξε site στο WordPress.com
Ξεκινήστε
Αρέσει σε %d bloggers: