Το Χάος μάς εξουσιάζει: Μια επιστολή από το Παρίσι. Των Liaisons

Παραλλαγή του Apocalypse selon Saint Jean του Albrecht Dürer

[ Δημοσιευμένο στο Liaisons. Μετάφραση: Ροδάνθη Σκουρτέλλη ]

Κάτι περισσότερο από μια κολεκτίβα, κάτι λιγότερο από ένα κόσμο, οι Liaisons είναι μια τάση, μια τέμνουσα, μια συντυχία αντιπαραθέσεων, επαφών και συνδέσμων, μεταξύ συγγραφέων από τις Ηνωμένες Πολιτείες, τη Γαλλία, την Ιταλία, την Ιαπωνία, την Κορέα, τον Λίβανο, το Μεξικό, το Κεμπέκ, τη Ρωσία, και την Ισπανία.

«Όποιος δεν είναι μαζί μου είναι εναντίον μου! —αυτός είναι ο νόμος του Κόσμου.»

D.H. Lawrence, Αποκάλυψη.

Αγαπητοί Liaisons,

Από το στενό παράθυρο του δωματίου μου, παρατηρώ την εξέλιξη του «εγκλεισμού» ως επακόλουθο της επιβολής μιας λογικής, που είναι για εμένα πέρα για πέρα εχθρική. Η ασθένεια, ο ιός, ο περιορισμός και ο φόβος, η απομόνωση και τα χειροκροτήματα που σκίζουν το σκοτάδι, είναι σκηνές που είχα συναντήσει μόνον στα δυστοπικά βιβλία των P. K. Dick, R. Matheson, και M. Atwood. Η εποχή των εξεγέρσεων παραχωρεί τη θέση της στην εποχή της πανδημίας. Ωστόσο, αυτό που διακρίνω είναι μια απόλυτη όξυνση αυτής της εχθρικής λογικής – αυτής της ίδιας που έχει κάνει τους λαούς να ασφυκτιούν. Η βαριά σκιά της αστυνομίας στους άδειους δρόμους, ο απόλυτος έλεγχος της μετακίνησης, η απαγόρευση της κυκλοφορίας, τα drones, οι ελεγχόμενες ποσότητες σε συγκεκριμένα είδη (όπως τα αντισηπτικά και οι μάσκες) και το πρωτοφανές οικονομικό μέτρο, το εξωφρενικό πρόστιμο για την «άσκοπη» μετακίνηση, δεν συνθέτουν όλα αυτά την απάντηση στις δικές μας εξεγέρσεις;

Τα viral[1] βίντεο από την Κίνα με πτώματα παραπεταμένα σε αίθουσες νοσοκομείων, με ερημωμένους δρόμους, με drones που επιτηρούν αν οι πολίτες μένουν σπίτι τους, οι φωνές παρηγοριάς μέσα από τα ανοιχτά παράθυρα συγκεκριμένη ώρα, η υποστήριξη στους εργαζόμενους στην υγεία – όλα αυτά είναι πια μέρος της νέας καθημερινότητάς μας. Η ιικότητα[2] είναι πλέον κυριολεκτική.

Το πιο ειρωνικό είναι η αντίδραση της γαλλικής κυβέρνησης, στην ουσία ίδια με εκείνη τη Κίνας: μαρτυρία ενός πολιτικού ισομορφισμού.[3] Παραδόξως, μας έδιναν διαβεβαιώσεις ότι η επιδημία δεν θα διασχίσει σύνορα, ακόμη και όταν είχε ήδη περάσει δύο ηπείρους και είχε φτάσει στη Βόρεια Ιταλία. Η γαλλική κυβέρνηση, σε ένα κρεσέντο απαράμιλλης ανευθυνότητας παρά τα ανησυχητικά μηνύματα από την Ιταλία, που προειδοποιούσαν για την επερχόμενη καταστροφή, δεν δίστασε να διεξαγάγει τον πρώτο γύρο των δημοτικών εκλογών.

Αν κάνουμε μια σύντομη ανασκόπηση στα γεγονότα θα εξακριβώσουμε τον απόλυτο παραλογισμό. Την εβδομάδα της 9ης Μαρτίου, δημοσιεύτηκε ένα άρθρο στον γαλλικό τύπο, σχετικά με τη βραδινή έξοδο του προεδρικού ζεύγους στο θέατρο, ως κίνηση προτροπής να συνεχίσουμε τη ζωή μας αμέριμνα. Και αυτό κάναμε οι περισσότεροι. Ξαφνικά, το Σάββατο στις 14 Μαρτίου –και ενώ εμείς επιμέναμε να ζούμε φυσιολογικά στη σκιά της καταστροφής– οι αρχές ανακοίνωσαν το κλείσιμο επ’ αόριστον όλων των επιχειρήσεων (πολυκαταστημάτων, μπαρ, εστιατορίων, θεάτρων, κινηματογράφων). Την επόμενη μέρα, την Κυριακή 15 Μαρτίου, παρά την αντίθετη γνωμοδότηση της ιατρικής κοινότητας, πραγματοποιήθηκαν οι δημοτικές εκλογές (οι οποίες κατέγραψαν ιστορικό ποσοστό αποχής). Παρακολουθήσαμε σουρεαλιστικές σκηνές: πάρκα γεμάτα κόσμο σε κατάσταση μέθης να καταναλώνει φθηνό αλκοόλ που είχε προμηθευτεί από σούπερ μάρκετ· παράλληλα έξω από τα εκλογικά κέντρα, «ευσυνείδητοι» πολίτες, φορώντας γάντια και μάσκες, σχημάτιζαν ουρές, υπακούοντας στις κυβερνητικές υποδείξεις για «πλύσιμο των χεριών και ατομικό στυλό» ως επαρκή μέτρα προφύλαξης.

Μάλλον πρέπει να επικράτησε επιτέλους πανικός στα ανώτερα κλιμάκια της κυβέρνησης, γιατί υπήρξε μια δεύτερη ανακοίνωση. Τη Δευτέρα 17 Μαρτίου, ο E. Macron, σε διάγγελμά του, θα εξήγγειλε δραστικές αποφάσεις. Ξανά, ατέλειωτες ουρές μπροστά στα ταχυδρομεία, στις τράπεζες, και στα σούπερ μάρκετ σε όλη τη Γαλλία. Στο Παρίσι, χιλιάδες πολίτες άρχισαν να φορτώνουν τα αυτοκίνητα τους βιαστικά ή να κατευθύνονται προς τους σιδηροδρομικούς σταθμούς, μεταφέροντας στους τόπους προορισμού τους τον ιό και δημιουργώντας νέες εστίες μόλυνσης. Σύμφωνα με επίσημα στατιστικά στοιχεία, περισσότεροι από ένα εκατομμύριο κάτοικοι εγκατέλειψαν το Παρίσι μεταξύ 13 και 20 Μαρτίου.

**

Μέσα σε ατμόσφαιρα θλίψης και αμηχανίας, παρακολουθήσαμε τον λόγο του Προέδρου: «Βρισκόμαστε σε πόλεμο, φυσικά πόλεμο στο χώρο της υγείας. Δεν πολεμάμε εναντίον κάποιου στρατού ή κάποιου άλλου έθνους, αλλά βρισκόμαστε μπροστά σε έναν εχθρό, αόρατο, ύπουλο, που παραμένει ασύλληπτος, και ο οποίος διαχέεται και κερδίζει έδαφος συνεχώς. Αυτή η κατάσταση απαιτεί γενική κινητοποίηση». Με αυτά τα λόγια προσπάθησε ο Macron να δικαιολογήσει την εφαρμογή των μέτρων, «τον εγκλεισμό» και «την κατάσταση έκτακτης ανάγκης». Ακριβώς όπως έγινε και μετά τις επιθέσεις που έπληξαν τη Γαλλία το Νοέμβριο του 2015. Ο François Hollande, ο τότε πρόεδρος, στην ομιλία του είχε χρησιμοποιήσει και πάλι την ίδια αναφορά για να δικαιολογήσει την ενεργοποίηση της κατάστασης εξαίρεσης: «Η Γαλλία βρίσκεται σε πόλεμο». Διευκρίνιζε επίσης ότι ο πόλεμος ήταν «άλλου είδους, εναντίον ενός νέου αντιπάλου» και η κατάσταση απαιτούσε «ένα συνταγματικό καθεστώς» που θα επέτρεπε τη «διαχείριση κατάστασης κρίσης». Πολύ σύντομα είδαμε τα αποτελέσματα αυτού του νέου νομικού καθεστώτος: τις αυθαίρετες συλλήψεις, την προγραμματισμένη επιθανάτια αγωνία του δικαίου προς όφελος των νέων αντισυνταγματικών κανόνων και τέλος την εφαρμογή απαράδεκτων μεθόδων χειραγώγησης της κοινωνικής δυσαρέσκειας.

Την Πέμπτη 9 Σεπτεμβρίου του 1933, ο Γερμανός συγγραφέας Thomas Mann σημειώνει στο προσωπικό του ημερολόγιο:

Αυταρχικές, «φασιστικές» μέθοδοι και πασίδηλος εθνικισμός αρχίζουν να αντικαθιστούν παντού τις παλιές κλασικές μορφές δημοκρατίας […], αλλά δεν πρέπει ο Κόσμος να θεραπευτεί από αυτήν τη μυστικιστική ρυπαρότητα, από αυτήν τη φιλοσοφία της διαστρεβλωμένης ζωής που παρεμβαίνει στην κίνησή του; Επειδή οι τρέχουσες μετατροπές στην άσκηση πολιτικής και στην διακυβέρνηση παίρνουν όλο και περισσότερο τη μορφή μιας αιμοσταγούς θρησκείας αίματος και πολέμου, μιας θρησκείας της οποίας το ηθικό και πνευματικό επίπεδο είναι το πιο άθλιο της ιστορίας;

 Στη συνέχεια, ο Mann σχολιάζει, αποσπασματικά, κάποιες από τις ιδεολογικές στοχεύσεις του φασιστικού κόμματος:

Το πρόγραμμα –εν μέρει συνειδητά, εν μέρει ασυνείδητα– είναι σαφές: Πρώτα απ’ όλα, επιδιώκει να καταστρέψει τον “εσωτερικό εχθρό”, δηλαδή, ό, τι μέσα στον καθένα αντιτίθεται στον πόλεμο[…] και στη συνέχεια: Αυτό που πρόκειται να έλθει στην συνέχεια δεν το γνωρίζει κανείς, κανείς δεν μπορεί να το προβλέψει και ίσως αρνείται και ότι το θέλει. Όμως το ελπίζει, και κρυφά προσβλέπει προς μια λατρεία, –όπως ακριβώς προς ένα πολυπόθητο χάος– μέσω της οποίας νιώθει ότι είναι ταγμένος να ηγηθεί του κόσμου στο πεδίο της πολιτικής. Και οπλίζεται φανερά με όλες του τις δυνάμεις προς το σκοπό αυτό.

Η λατρεία του χάους είναι δίκοπο μαχαίρι. Μέσα στην ιδεολογική ανυπαρξία στην οποία γεννήθηκε η γενιά μου –η γενιά της τελευταίας δεκαετίας του εικοστού αιώνα– το χάος ήταν το μόνο αξιοπρεπές όραμα. Ποτισμένοι από σενάρια καταστροφής, ο καθένας μας γοητεύτηκε από το ενδεχόμενο ενός βάναυσου και αδυσώπητου τέλους του Κόσμου. Ναι, η γενιά μου γεννήθηκε στην εποχή του ιδεολογικού κενού. Μεγάλωσα χωρίς βεβαιότητες, με έθρεψε ένα φαντασιακό στα όρια του λυκόφωτος στο οποίο η γη, η ανθρωπότητα, η αγάπη μεταστρέφονται σε μια Αποκάλυψη, πιο εφιαλτική και από τον ίδιο το θάνατο. Δεν μου έχει απομείνει τίποτε άλλο εκτός από την προοπτική να καταστρέψω τον Κόσμο – όπως κάνουν οι συνάνθρωποι μου δεκάδες χρόνια τώρα. Δεν υπάρχει τίποτε άλλο πέρα από την προοπτική να δουλεύω, χωρίς καμιά ελπίδα αρμονικής ζωής, πέρα από την προοπτική να ζήσω σε έναν κόσμο όπου η μισθωτή σκλαβιά θα με κάνει να υποφέρω μέχρι την τελευταία μου ανάσα.

Δεν είχαμε κατανοήσει, ωστόσο, σε ποιο βαθμό το χάος εξουσιάζει ήδη τη ζωή μας. Πώς, στην πραγματικότητα, το χάος συμπίπτει με μια κανονιστική και επιθετική λογική – είναι ακριβώς ο ορισμός του σύγχρονου πολέμου. Από τη μια μαζική κινητοποίηση (2015) στην άλλη (2019), από τη μια κατάσταση έκτακτης ανάγκης στην άλλη. Το χάος μάς εξουσιάζει. Το χάος κυβερνά τον Κόσμο. Η ύπαρξή του επιβάλλει την αποξένωση· καταδικάζει στον εγκλεισμό πίσω από τα στενά παράθυρα, ενσταλάζει στους ανθρώπους το φόβο και την αγάπη για τον νόμο και την τάξη.

Στη βάση αυτού του μόνιμου πολέμου –ή μάλλον υπό διαρκή εξαγγελία πολέμου– κάθε μέρος της ζωής μας έχει μετατραπεί σε μέτωπο μάχης. Μόνο οι κοινωνικές εξεγέρσεις αντιστρέφουν αυτήν τη λογική. Αυτοί που «από τον εσωτερικό τους κόσμο» αρνούνται τον πόλεμο, δρουν ακριβώς όπως ο ιός, προκαλώντας τις ίδιες «ανοσο-αυταρχικές» αντιδράσεις. Αντικαθιστούν τη χαοτική τάξη με μια άλλη, ευαίσθητη, ανεκτική – μια τάξη απαράδεκτη για το φασιστικό κόμμα, το κατ’ εξοχήν κόμμα του πολέμου. Οι κοινωνικές εξεγέρσεις, όπως και ο ιός, φέρνουν στην επιφάνεια την επιτακτική ανάγκη να εφευρεθούν νέες σχέσεις, ενώ οι ανοσο-αυταρχικές αντιδράσεις δεν κάνουν τίποτα άλλο παρά να ενισχύουν και να διασφαλίζουν το κενό στο οποίο γεννήθηκε η γενιά μας.

**

Αποκάλυψη[4] σημαίνει φανέρωση. Ακούγεται απλό, αλλά όπως σημειώνει ο D.H. Lawrence σε σχόλιο του στο βιβλίο του Apocalypse and the writings on revelation,[5] «οι άνθρωποι παιδεύουν το μυαλό τους δύο χιλιάδες χρόνια τώρα για να ανακαλύψουν τι ακριβώς δηλώνεται σε αυτό το όργιο μυστικισμού». Σήμερα η Αποκάλυψη εκδηλώνεται με τον πλέον σαφή τρόπο: πόλεμος, ξανά και πάντοτε πόλεμος. Εάν δεν το έχουμε αντιληφθεί ακόμη, σήμερα η αλήθεια είναι ξεκάθαρη: οι «ηγέτες» μας βρίσκονται μονίμως σε πόλεμο. Αντλούν ευχαρίστηση από σκηνές πολέμου σαν της Αποκάλυψης. Αρκεί να παρατηρήσουμε την έκδηλη ικανοποίησή τους κατά τη διάρκεια κάθε κρίσης. Η άσκηση εξουσίας, ανέκαθεν, προϋπέθετε μια κρυφή έλξη προς την Αποκάλυψη, γιατί στην Αποκάλυψη τοποθετείται συμβολικά η απαρχή της επερχόμενης νέας τάξης πραγμάτων. Όσο για τη γενιά μου, το θέαμα της Αποκάλυψης της είναι προσφιλές εξ ορισμού, καθώς δεν υπήρξε κάτι άλλο να νοηματοδοτήσει τη ζωή μας και γιατί, όπως σχολιάζει ο Lawrence, «η Αποκάλυψη είναι η αυτοαποθέωση της καταστροφικής δύναμης των ανθρώπων». Και συνεχίζει με διάθεση ειρωνείας: «Αν πρέπει να υποστείς όλα τα μαρτύρια και συγχρόνως να καταστραφεί μαζί σου ολόκληρο το Σύμπαν, ωστόσο, ωστόσο, ωστόσο, ω Χριστιανέ, θα κυβερνήσεις σαν βασιλιάς και θα ποδοπατήσεις τον αυχένα των παλαιών κυρίαρχων». Οι «κυβερνήτες» μας –όντα αγελαία– έχουν απαξιωθεί από το συλλογικό φρόνημα. Νοιάζονται μόνο για τη δημοφιλία τους και για τα χρήματα που τους αποφέρει. Αλλά κάτω από το φωτοστέφανο του Αγίου κρύβεται και ο διάβολος. Όποιοι αποδέχονται και στηρίζουν τους «ιερούς» πολέμους τους αυτοκαταδικάζονται να αγκιστρωθούν σε μια εξουσία που θα τους αφαιρέσει κάθε δύναμη. Σε ένα παράξενο σχόλιο για την τωρινή κατάσταση, ο Giorgio Agamben επισημαίνει: «[…] η κατάσταση του φόβου, [που] ολοφάνερα έχει εξαπλωθεί στις συνειδήσεις των ατόμων τα τελευταία χρόνια, μεταφράζεται σε μια πραγματική ανάγκη για μαζικές εκδηλώσεις πανικού και η επιδημία προσφέρεται σαν το ιδανικό πρόσχημα». Εδώ λέγεται κάτι ουσιαστικό, πως η «κοινωνία» αποτελείται κυρίως από φοβισμένα άτομα που βαδίζουν στο μονοπάτι των πολέμων που διεξάγουν οι εξουσιαστές. Οι κοινωνικές εξεγέρσεις είναι μια ολοφάνερη προσπάθεια να ανακοπεί αυτή η πορεία και η απάντηση των κυβερνήσεων είναι σαφής: περισσότερος πόλεμος, περισσότερος φόβος. Η ίδια απάντηση δίνεται και στην τρέχουσα κρίση στην υγεία.

Στη δημοκρατία υπάρχει πράγματι μια δύναμη ισχυρότερη από την εξουσία του «δεν πρέπει». Η Αποκάλυψη αποκαλύπτει επίσης μια πιθανή διέξοδο από την ακραία κατάσταση στην οποία μας έχουν εγκλωβίσει. Έχει περάσει πολύς καιρός από τότε που απωλέσαμε κάθε αγαθή σχέση με τον Κόσμο ή το Περιβάλλον (όπως λέγεται πλέον). Αυτή η απώλεια συμπάθειας (απώλεια του «συν-πάσχειν») προς αυτό που μας περιβάλλει και μας δίνει νερό, ενέργεια και τόλμη –στοιχεία που συνθέτουν την ύπαρξή μας– έχει μετατρέψει τον Κόσμο σε έναν τεράστιο καταστροφικό Δράκο. Το φεγγάρι, ο ήλιος, τα αστέρια, τα φυτά αλλά και η άδηλη ζωή των ιογενών οργανισμών, αντιπροσωπεύουν το χαμένο περιβάλλον που μας κατατρομάζει κάθε φορά που ξαναεμφανίζεται. Και αυτό επειδή δημιουργήσαμε έναν Κόσμο βασισμένο στην απόρριψη του, στην υποβάθμισή της λειτουργίας του σε μηχανική λειτουργία, που εξυπηρετεί αποκλειστικά τις δικές μας δραστηριότητες. Είναι σαφές ότι ο ιός είναι τόσο θανατηφόρος, επειδή ο Κόσμος μας έχει δομηθεί έτσι ώστε να θεωρεί τους ανθρώπους ως μοναδικούς κυρίαρχους του πλανήτη. «Όποιος δεν είναι μαζί μου είναι εναντίον μου»: είναι νόμος του Σύμπαντος· και επειδή θεωρήσαμε τον Κόσμο δεδομένο πληρώνουμε τώρα το τίμημα αυτής της αποξένωσης.

Το τέλος του χρόνου δεν θα είναι και το τέλος των πολέμων που μας έχουν επιβάλει. Αντιθέτως, νέοι πόλεμοι ξεσπάνε διαρκώς μπροστά στα μάτια μας. Αυτές οι συνεχείς εκρήξεις των πολέμων μάς παραπέμπουν σε αυτούς που βλέπουν, σε κάθε νέο μέτωπο που ανοίγεται, μια ακόμη ευκαιρία να ανατρέψουν το status quo. Ο Alain Badiou έχει δίκιο όταν λέει ότι η πανδημία είναι, τελικά, μοναχά μια πανδημία, ότι αυτό που εκφράζεται με την αλληλεγγύη δεν είναι κάτι καινοφανές και ότι δεν υπάρχει κάποια νέα απειλή για τον καπιταλισμό. Παραδόξως, ο Badiou μιλά σαν μάρτυρας μιας άλλης εποχής, μιας εποχής όπου η μαζικότητα και η δύναμη έπρεπε να συνδυαστούν για να εγγυηθούν την επαναστατική δράση και τον επαναστατικό μετασχηματισμό της κοινωνίας. Ωστόσο, ο Badiou παραλείπει να μας διευκρινίσει πως σε μια εποχή όπου η ανθρώπινη δραστηριότητα καθορίζεται πλέον από ενεργειακές και άλλες δυνάμεις, με τις οποίες έχει μάλιστα απόλυτα συγχωνευθεί (ραδιενέργεια, εκπομπή διοξειδίου του άνθρακα, νέοι ιοί, τσουνάμι, πυρκαγιές, κοινωνικές εξεγέρσεις κ.λπ.), η επαναστατική δράση περνά πρωτίστως μέσα από μια λεπτή ανασύνθεση των βιοχημικο-πολιτικών ισορροπιών, οι οποίες μας διαμορφώνουν και καθορίζουν τη σχέση μας με τον Κόσμο.

Έτσι, είναι πράγματι δίκαιο να κουνήσουμε επικριτικά το δάχτυλο σε αυτούς που κυβερνούν, για τον τρόπο που διεξάγουν αυτόν τον πόλεμο ενάντια στον Κόσμο, ενάντια στη ζωή. Πρέπει, από την άλλη πλευρά, να κοιτάξουμε βαθιά μέσα μας και να θέσουμε στον εαυτό μας το επιτακτικό ερώτημα: είμαστε υπέρ ή κατά του Κόσμου; Τι μας λέει ο ιός για τα δεινά μας; Αυτή είναι η τελευταία μας ευκαιρία να συνειδητοποιήσουμε ότι οι ανοσο-αυταρχικές αντιδράσεις είναι ενάντια στον Κόσμο, ότι μας σπρώχνουν ακόμη πιο βαθιά στη μοναξιά και στο «δεν πρέπει». Είμαστε παγιδευμένοι σε έναν εκβιαστικό πόλεμο δύο στρατοπέδων: του θανάτου και του ιού από τη μία πλευρά, της ζωής και της διακυβέρνησης των ανθρώπων από την άλλη. Η καταπολέμηση της εξάπλωσης του ιού είναι ζωτικής σημασίας. Το ερώτημα είναι αν θα διεξαχθεί με τεχνικές πολέμου ή σύμφωνα με άλλες σχέσεις, οι οποίες δεν πρέπει απαραίτητα να επινοηθούν, αλλά μάλλον να ξαναανακαλυφθούν· η σωτηρία μας από την (αυτο)-καταστροφή θα εξαρτηθεί από αυτό και μόνο. Όπως λέει ο Lawrence:

Τώρα πρέπει να ξαναανακαλύψουμε τον Κόσμο, και αυτό δεν μπορεί να γίνει με ένα κόλπο, με ένα τέχνασμα. Πρέπει να φροντίσουμε να αναβιώσουν όλα τα ανακλαστικά που έχουν πεθάνει μέσα μας. Χρειάστηκαν δύο χιλιάδες χρόνια για να τα σκοτώσουμε. Ποιος ξέρει πόσος καιρός θα χρειαστεί για να τα ξαναζωντανέψουμε.[…] Όταν ακούω τους σύγχρονους ανθρώπους να παραπονιούνται για τη μοναξιά τους, ξέρω τι έχει συμβεί. Έχασαν τον Κόσμο! Δεν μας λείπει ούτε η ανθρωπινότητα ούτε η προσωπικότητα. Αυτό που μας λείπει είναι η ζωή μέσα στον Κόσμο, ο ήλιος και το φεγγάρι μέσα μας.[6]

**

«Σε σχέση με την ιστορία της οργανικής ζωής πάνω στη Γη», παρατηρεί ένας σύγχρονος βιολόγος, «τα αξιοθρήνητα πενήντα χιλιάδες χρόνια του homo sapiens αντιπροσωπεύουν κάτι ανάλογο με τα τελευταία δύο δευτερόλεπτα του εικοσιτετραώρου. Ολόκληρη η ιστορία της πολιτισμένης ανθρωπότητας θα κάλυπτε, πάνω σ’ αυτήν την κλίμακα, το ένα πέμπτο του τελευταίου δευτερολέπτου της τελευταίας ώρας». Το εδώ και τώρα, που ως πρότυπο του μεσσιανικού χρόνου συνοψίζει σε μιαν πελώρια σύντμηση την ιστορία ολόκληρης της ανθρωπότητας, συμπίπτει επακριβώς με την εικόνα που σχηματίζει η ιστορία της ανθρωπότητας μέσα στο σύμπαν.

Στο δοκίμιο «Για την έννοια της Ιστορίας»[7] του Benjamin υπάρχει ένα κενό· ένα κενό που ονομάζεται Κόσμος. Όταν το αφήγημα της προόδου έχει θρυμματιστεί, θρύψαλά του παραμένουν στους αμφιβληστροειδείς μας. Αν έχουμε χτίσει την ιστορία μας –την ιστορία των καταπιεσμένων– και ανασκάψει τους τάφους των προγόνων μας που έχουν για πάντα χαθεί, ο χρόνος των καταπιεσμένων δεν είναι ποτέ αυτός της οργανικής ζωής – η οποία από κάθε άποψη φαίνεται να ακολουθεί μια πορεία ανεξάρτητη από πολέμους και επαναστάσεις. Ποιος θυμάται την ισπανική γρίπη ή τις επιδημίες της γρίπης του 19ου αιώνα ως μέρος κάποιας παράδοσης; Οι πόλεμοι έφερναν πάντα επιδημίες, οι οποίες κατέγραφαν περισσότερους θανάτους από οποιαδήποτε μάχη. Όταν οι Ευρωπαίοι έφτασαν στον «Νέο Κόσμο», οι παθογόνοι που έφεραν μαζί τους σκότωσαν πολύ περισσότερους από όσους η δική τους βαρβαρότητά. Τους φοβερούς αυτούς συμμάχους τους, οι έποικοι πολλές φορές τους χρησιμοποίησαν επί τούτου. Και αντιστρόφως, μία από τις πιο γνωστές ασθένειες στην ανθρωπότητα, η σύφιλη, έφτασε στην ευρωπαϊκή ακτή μαζί με τη γαλέρα του Κολόμβου και σκότωσε πολλά εκατομμύρια. Υπό αυτή την έννοια, η θεραπεία της ασθένειας με χρήση υδράργυρου μάλλον ήταν αναποτελεσματική. Τα πράιον,[8] οι ιοί, τα βακτήρια και άλλοι μολυσματικοί παράγοντες συνοδεύουν την ιστορία μας χωρίς να είναι ποτέ μέρος της. Ο άνθρωπος απορροφημένος στα δικά του res gestae (πεπραγμένα) βλέπει τον εαυτό του ως αυτοκράτορα της γης και αρχιτέκτονα του πεπρωμένου του. Η μεγάλη πολιτική δημιουργείται από μόνη της. Και, τόσο ο νικητής όσο και ο ηττημένος έχουν πρόσωπο ανθρώπινο – ακόμα κι αν είναι του Angelus Novus.

Σήμερα, η επιστήμη δηλώνει ρητά αυτό που μας είχε ήδη πει ο D.H Lawrence στα χρόνια του μεσοπολέμου. Μόνο που, ο χρόνος συνεχίζεται και κάθε δευτερόλεπτο που πέρασε ανάμεσα σε αυτές τις δύο προειδοποιήσεις αποδείχθηκε μάταιο. Η εποχή των παγκοσμιοποιημένων πανδημιών πλησιάζει αμετάκλητα, κυρίως επειδή έχουμε καταστρέψει τόσα πολλά φυσικά οικοσυστήματα και επειδή έχουμε αποστερήσει πολλές συμβιωτικές σχέσεις από το περιβάλλον τους. Περισσότερες από το 70% των ζωονόσων προέρχονται από άγρια ζώα. Η νυχτερίδα, ο παγκολίνος και άλλα άγρια ζώα, έχουν το δάσος ως φυσικό τους ενδιαίτημα. Όταν τα δάση καταστρέφονται αυτά τα ξεχασμένα, περιφρονημένα και κυνηγημένα ζώα αποικίζουν τους δικούς μας οικοτόπους, αναμειγνύονται και προκαλούν υπερχειλίσεις, προξενώντας μεταδόσεις νόσων μεταξύ διαφορετικών ζωικών ειδών, το λεγόμενο φαινόμενο spillover[9] (διάδοση παθογόνων από το ένα είδος στο άλλο).

Αυτός ο τύπος υπερχείλισης (Spillover), όπως ονομάζεται το άλμα μεταξύ ειδών, είναι ο επιστημονικός όρος που χρησιμοποιείται όταν ένας ιός μεταπηδά (ξεχειλίζει), για πρώτη φορά, από το ένα είδος στο άλλο. Αυτό συμβαίνει μόνον επειδή το επιτρέπουν οι δραστηριότητές μας. Οι ζωονόσοι προκύπτουν όταν παθογόνα (SARS, AIDS, Ebola και ισπανική γρίπη είναι μερικά από αυτά) μεταπηδούν από ένα άλλο ζώο στο ζώο-άνθρωπο. Αλλά ακόμη και οι μεσαιωνικές θανατηφόρες επιδημίες θυμίζουν κάτι τέτοιο, αν και φαίνεται ότι ο 20ός αιώνας γνώρισε τις περισσότερες επιδημίες λόγω spillover, συγκριτικά με κάθε άλλη εποχή. Όσο για τον φρικτό 21ο αιώνα, ξεκίνησε με μια καταρρακτώδη «υπερχείλιση», από κάθε άποψη του όρου. Η εικόνα της υπερχείλισης συμπίπτει με την εικόνα του «παρόντος χρόνου». Αντικατοπτρίζει την αποσύνθεση των οικοσυστημάτων και του τρόπου ζωής μας, μια αδιάλειπτη διαδικασία κατακερματισμού και διάλυσης. Απομακρυσμένα από τον φυσικό τους οικότοπο, τα παθογόνα ξεχύνονται στους δημόσιους χώρους, στις αγορές, στα σπίτια, με μοναδική δυνατότητα να μεταπηδούν στα τελευταία σώματα-ξενιστές που δεν βρίσκονται ακόμη στα πρόθυρα εξαφάνισης.

Πρέπει να ξυπνήσουμε μέσα μας μια αίσθηση αρμονίας. Δεν έχουμε άλλη επιλογή· το τσουνάμι, οι πυρκαγιές, οι ιοί και οι άνθρωποι, ξεχειλίζουν όλα μαζί. Η απάντηση της εξουσίας είναι μία μοναδική και ομογενοποιημένη, όπως ακριβώς και αυτή η περίοδος «υπερχείλισης» είναι μοναδική. Γιατί βρίσκεται ο κόσμος σε καραντίνα; Γιατί, σε όλο σχεδόν τον πλανήτη, όλα όσα χρησιμεύουν για να διατηρηθεί η παράδοση των καταπιεσμένων , προσφέρονται επίσης για να δαμαστεί ο COVID-19; Από τις ζωονόσους έως τις εξεγέρσεις, οι ανοσο-αυταρχικές επιλογές εξυφαίνουν, όχι τυχαία, ένα διηνεκές καταστολής. Αυτός ο ιός έχει αφιχθεί σε μια συγκεκριμένη στιγμή στην ιστορία της ανθρωπότητας, που ο καθένας μας καλείται να επιλέξει μεταξύ της συνέχισης επιδίωξης μιας ζωής που λογικά οδηγεί στην ανθρώπινη εξαφάνιση και μιας ριζοσπαστικής αμφισβήτησής της, όπως ακριβώς την εννοούσε ο Lawrence.

Κατά κάποιο τρόπο, αυτή η μακρά δοκιμασία έχει ήδη ξεκινήσει. Σήμερα, μιλάμε τακτικά για την Ανθρωπόκαινο εποχή, έναν όρο που σημαίνει ότι οι ανθρώπινες δραστηριότητες τοποθετούνται στο ίδιο γεωλογικό επίπεδο με αυτό που αντιστοιχεί στη διαρκή δραστηριότητα που αναπτύσσουν τα ηφαίστεια, τα ποτάμια ή οι τεκτονικές πλάκες. Αλλά η έννοια αυτής της νέας εποχής χρησιμοποιείται λανθασμένα, σε σημείο να συμπίπτει με την «εποχή του ανθρώπου», στην οποία εποχή, δηλαδή, ό,τι ανήκει στον Κόσμο είναι κατά κάποιο τρόπο ανθρώπινο. Το αντίθετο ισχύει· η Ανθρωπόκαινος διακηρύσσει την εξαφάνιση του ανθρώπου, όπως και της φύσης. Αλλά με αυτόν τον τρόπο, αποκαθιστά την αιώνια και ζωτικής σημασίας αντιστοίχηση μεταξύ της ζωής μας και του περιβάλλοντος, ή του «περικλείοντος», όπως το έλεγαν οι αρχαίοι Έλληνες. Το «περικλείον» δεν είναι διόλου αδρανές και οι δραστηριότητές του δεν διακρίνονται από τις ανθρώπινες δραστηριότητες. Δεν υπάρχει ούτε πέρας ούτε «τέλος» (σκοπός). Είναι, απλώς, η νέα κατάσταση του Κόσμου και όλων των δυνάμεων που τον συνθέτουν. Το πρόβλημα που μας απασχολεί τώρα είναι πώς να μην υποτάξουμε τη σχέση μας με τον Κόσμο σε μια ιεραρχική τάξη στην οποία η ζωτικότητά μας να εξαρτάται από μια υψηλότερη και οργανωτική διάσταση. Ένα άλλο spillover, αυτή τη φορά σχετικό με τον τρόπο που εμείς οι άνθρωποι τοποθετούμε τον εαυτό μας σε σχέση με άλλες κινητήριες δυνάμεις του Κόσμου.

Οι εκδηλώσεις της ζωής και ο Κόσμος πάνε μαζί. Εάν η ανθρώπινη αδιαφορία για όλους και για όλα οδηγήσει την ανθρωπότητα να κατασπαράξει τον Κόσμο, ή εάν η ανθρωπότητα στο όνομα ενός Μεγάλου Όλου βαλθεί να εξαφανίσει κάθε εκδήλωση ζωής, οι εκδηλώσεις ζωής που θα έχουν διαφύγει από τις ενέργειες μας αυτές θα επιστρέψουν με τη μορφή καταστροφής. Σε τελική ανάλυση, καταστροφή (désastre) σημαίνει «απώλεια της επιρροής των αστεριών» (les astres). Και εδώ βρίσκεται η απαρχή της Αποκάλυψης, και η αφετηρία της ιστορίας των ανθρώπων ως επίθεση ενάντια σε έναν Κόσμο ο οποίος εσφαλμένα εκλαμβάνεται σαν μια αδρανής αποθήκη φυσικών πόρων.


[1] Θυμίζουμε ότι ο όρος viral προέρχεται από το virus, τον ιό και, εδώ, χρησιμοποιείται προφανώς με την μεταφορική του σημασία. (Η σημείωση αυτή και όσες ακολουθούν είναι της μτφ.)

[2]  Ο όρος “virality” αποδίδεται ως “ιικότητα” [δηλοί την προέλευση από τον ιό (virus), την ιογένεια]. Ο γράφων ξετυλίγει την δραματικότητα του λογοπαίγνιου: από τα (μεταφορικά) viral βίντεο στην κυριολεξία της έννοιας virality.

[3] Ισομορφισμός: η ομοιότητα δύο συνόλων, κατά τη μορφή, αλλά όχι κατ’ ανάγκη και τη σύσταση (π.χ. τα A, B, Γ έχουν μια συμβατική σειρά, δηλαδή την αλφαβητική σειρά, παρομοίως τα 1, 2, 3 έχουν την σειρά των ακεραίων. Μεταξύ των δύο υπάρχει ισομορφισμός).

[4] O όρος Apocalypse στις λατινογενείς γλώσσες αναφέρεται στην Αποκάλυψη του Ιωάννη, ένα από τα 27 βιβλία της Καινής Διαθήκης.

[5] David Herbert Lawrence, Apocalypse and the writings on Revelation (Cambridge/New York: Cambridge University Press, 1980). (Αμετάφραστο)

[6] David Herbert Lawrence, Apocalypse and the writings on Revelation (Cambridge/New York: Cambridge University Press, 1980). (Αμετάφραστο)

[7] «Για την έννοια της Ιστορίας», Μπένγιαμιν: Εκλογή , μτφρ. Σπύρος Δοντάς (Αθήνα: στιγμή, 2014): σ. 91.

[8] Πράιον: θανατηφόρες πρωτεΐνες στις όποιες οφείλεται η νόσος των τρελών αγελάδων

[9] Spillover: (overflow ), ο όρος στα Αγγλικά χρησιμοποιείται στη μικροβιολογία, για να δείξει τη μεταφορά ενός παθογόνου από ένα είδος σε ένα άλλο.

One thought on “Το Χάος μάς εξουσιάζει: Μια επιστολή από το Παρίσι. Των Liaisons

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Φτιάξε site στο WordPress.com
Ξεκινήστε
Αρέσει σε %d bloggers: